काठमाडौँ /८ भदौ – विद्यार्थी र समाजको मनोविज्ञान बुझ्ने जनशक्ति भोलिको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो आजभोलि जुनसुकै विद्यालयको कक्षाकोठामा पस्नुहोस्, एउटा दृश्य लगभग उस्तै भेटिन्छ शिक्षक पाठ्यपुस्तक पढाइरहेका छन्, तर कक्षाको एक कुनामा बसेको विद्यार्थी न पढाइमा ध्यान दिइरहेको छ, न प्रश्न सोध्ने आँट गरिरहेको छ । उसलाई विषयवस्तु नबुझेको हो कि, घरको समस्याले मन अलमलिएको हो, कि आफैँमा आत्मविश्वासको कमी हो, भन्ने कुरा प्रायः कसैले याद गर्दैन । किनभने हामीसँग विषय पढाउने शिक्षक त प्रशस्तै छन्, तर विद्यार्थीलाई मान्छेका रूपमा बुझ्ने र त्यही बुझाइका आधारमा पढाउन सक्ने शिक्षक निकै कम छन् । यही ठाउँमा शिक्षाशास्त्र (एजुकेसन) र समाजशास्त्रको महत्त्व सुरु हुन्छ ।
’राम्रो’ विषयको पुरानो परिभाषा
हाम्रो समाजमा अझै पनि एउटा साझा मान्यता छ प्रविधि, विज्ञान वा व्यवस्थापन पढ्नु भनेको ’भविष्य सुनिश्चित’ गर्नु हो, र शिक्षाशास्त्र वा समाजशास्त्र पढ्नु भनेको कमजोर विद्यार्थीको बाटो हो । यो मान्यता आजको आवश्यकतासँग मेल खाँदैन । प्रविधिले हामीलाई मेसिन चलाउन सिकाउन सक्छ, तर त्यो मेसिनको अगाडि बसेको विद्यार्थीलाई कसरी सिकाउने, ऊ किन रुचि लिइरहेको छैन, उसको उमेर र मनोदशाअनुसार पाठ कसरी अनुकूलन गर्ने भन्ने प्रश्नको जवाफ प्रविधिसँग हुँदैन । त्यो जवाफ शिक्षाशास्त्रसँग हुन्छ ।
शिक्षाशास्त्र भनेको के हो, र किन फरक छ ?
शिक्षाशास्त्र अध्ययन गर्नु भनेको केवल ’कसरी पढाउने’ भन्ने प्राविधिक सीप सिक्नु मात्र होइन। यसले बाल मनोविज्ञान, किशोरावस्थाको सोच्ने तरिका, पाठ्यक्रम निर्माणको सिद्धान्त, मूल्याङ्कन पद्धति, र फरक–फरक क्षमता भएका विद्यार्थीलाई एउटै कक्षाकोठामा कसरी समेट्ने भन्ने गहिरो ज्ञान दिन्छ। शिक्षाशास्त्रको विद्यार्थीले पूर्व–प्राथमिक तहदेखि विश्वविद्यालय तहसम्मको सिकाइको यात्रा पाठ्यक्रम कसरी बन्छ, मूल्याङ्कन किन बदलिँदै जान्छ, र प्रत्येक तहमा विद्यार्थीको मनोविज्ञान कसरी फरक हुन्छ भन्ने कुरा प्रणालीगत रूपमा बुझ्छ । यो एक किसिमको ’शिक्षाको भूगोल’ हो, जुन शिक्षा संकायबाट पढेकाले मात्र राम्ररी बुझ्छन् ।
यही कारणले शिक्षाशास्त्र पढेका शिक्षक अलि फरक हुन्छन् भन्ने मेरो मुख्य तर्क हो। तिनले विद्यार्थीलाई सजायको डरले होइन, मनोवैज्ञानिक समझका आधारमा व्यवहार गर्छन् । कक्षामा नराम्रो व्यवहार गर्ने विद्यार्थीलाई तत्कालै दोष लगाउनुभन्दा पहिले, त्यो व्यवहार पछाडि लुकेको कारण खोज्ने बानी तिनमा हुन्छ । किनभने तिनले पढेकै विषयले भन्छ हरेक विद्यार्थीको व्यवहार पछाडि कुनै न कुनै मनोवैज्ञानिक वा सामाजिक कारण हुन्छ, र त्यो कारण नबुझी सुधारको बाटो देखिँदैन ।
’मैत्रीपूर्ण शिक्षक’ भनेको को हो ?
आजका अभिभावकले खोजिरहेका छन् कडा अनुशासनको नाममा डर देखाउने शिक्षक होइन, विद्यार्थीलाई नजिकबाट बुझ्ने र सहज महसुस गराउने शिक्षक । यस्तो ’मैत्रीपूर्ण शिक्षक’ अकस्मात् बन्दैन । यो शिक्षाशास्त्र र मनोविज्ञानको व्यवस्थित अध्ययनबाट निर्माण हुन्छ। जुन शिक्षकले बाल विकासका चरणहरू पढेको हुन्छ, उसलाई थाहा हुन्छ किशोरावस्थाको विद्रोही व्यवहार असामान्य होइन, यो विकासको एउटा स्वाभाविक चरण हो। जुन शिक्षकले मूल्याङ्कन सिद्धान्त पढेको हुन्छ, उसलाई थाहा हुन्छ कमजोर अङ्कले मात्र विद्यार्थीको क्षमता नाप्दैन। यही ज्ञानले शिक्षकलाई कठोर होइन, संवेदनशील बनाउँछ। शिक्षा संकायमा अध्ययन गर्नेहरू शिक्षक मात्र बन्दैनन् तिनीहरूमध्ये धेरै परामर्शदाता (काउन्सिलर), पाठ्यक्रम विशेषज्ञ, शिक्षा प्रशासक, र शैक्षिक मनोवैज्ञानिकका रूपमा पनि काम गर्छन् । यसको अर्थ, यो संकायले हामीलाई एकैचोटि धेरै प्रकारका जनशक्ति दिन्छ जो शिक्षा प्रणालीको हरेक तह र हरेक कुनालाई नजिकबाट चिन्छन् ।
कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युगमा किन झनै आवश्यक ?
आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) ले पाठ लेख्न, प्रश्नको उत्तर दिन र जानकारी उपलब्ध गराउन सक्छ । यसले शिक्षाको एउटा ठूलो हिस्सा जानकारी प्रवाह सहज बनाइदिएको छ । तर एआईले विद्यार्थीको आँखामा देखिने अन्योल पढ्न सक्दैन। उसले कुनै विद्यार्थी किन चुप लागेको छ, किन प्रश्न सोध्न डराइरहेको छ, वा किन अचानक पढाइमा रुचि गुमाएको छ भन्ने कुरा महसुस गर्न सक्दैन । यो काम मान्छेले मात्र गर्न सक्छ त्यो पनि मान्छेको मनोविज्ञान बुझेको मान्छेले । त्यसैले एआईको युगमा जानकारी दिने शिक्षकभन्दा बढी, विद्यार्थीलाई बुझ्ने र मार्गदर्शन गर्ने शिक्षकको आवश्यकता बढ्दै जानेछ। र यस्तो शिक्षक तयार पार्ने जिम्मेवारी शिक्षाशास्त्र र समाजशास्त्रकै हो ।
समाजशास्त्रको भूमिका
शिक्षाशास्त्रले व्यक्तिगत विद्यार्थीलाई बुझ्न सिकाउँछ भने समाजशास्त्रले त्यही विद्यार्थी हुर्किरहेको समाजलाई बुझ्न सिकाउँछ । गरिबी, बालश्रम, विद्यालय छाड्ने दर, लैङ्गिक विभेद यी सबैले कक्षाकोठा भित्रको विद्यार्थीको व्यवहारमा प्रत्यक्ष असर पार्छन्। जुन शिक्षकले समाजशास्त्र बुझेको हुन्छ, उसले विद्यार्थीको समस्यालाई एक्लो घटनाका रूपमा नभई, ठूलो सामाजिक सन्दर्भमा राखेर हेर्न सक्छ । यसले शिक्षकलाई अझ गहिरो समझ र धैर्य दिन्छ ।
विषय छनोटको प्रश्न
विद्यार्थीले विषय छनोट गर्दा प्रायः ’यसबाट कति कमाइ हुन्छ’ भन्ने मात्र सोच्छन् । तर शिक्षाशास्त्र जस्तो विषयले दिने पुरस्कार तत्काल देखिने खालको हुँदैन यो वर्षौँ पछि, आफूले पढाएको विद्यार्थी आत्मविश्वासी भएर हिँडेको देख्दा महसुस हुने खालको सन्तुष्टि हो । यो सन्तुष्टि र समाजमा पार्ने दीर्घकालीन प्रभावलाई हामीले उचित मूल्याङ्कन गर्न सकेका छैनौँ ।
विश्वका ठूला विश्वविद्यालयले किन शिक्षाशास्त्रलाई प्राथमिकता दिन्छन् ?
यो कुरा नेपालमा मात्र होइन, संसारभरि नै महत्त्वपूर्ण बन्दै गएको छ । अमेरिका र बेलायतका हार्वर्ड, स्ट्यानफोर्ड, कोलम्बिया (टिचर्स कलेज), अक्सफोर्ड र क्याम्ब्रिज जस्ता प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयहरूमा शिक्षा संकाय (स्कुल अफ एजुकेसन) इन्जिनियरिङ वा मेडिसिन जत्तिकै ठूलो र गम्भीर संकायका रूपमा स्थापित छन् । यी संकायले एउटै किसिमको शिक्षक तालिम मात्र दिँदैनन् तिनले स्नातकोत्तर तहमा शिक्षा नीति, पाठ्यक्रम तथा शिक्षण विधि, उच्च शिक्षा प्रशासन, शैक्षिक मनोविज्ञान, सिकाइ विज्ञान (लर्निङ साइन्स), र प्रविधि–सहयोगी शिक्षा जस्ता दर्जनौँ विशेषज्ञता क्षेत्र (स्पेसलाइजेसन) उपलब्ध गराउँछन् । साथै, यी संकायले डक्टरेट तहमा दुई फरक बाटो राख्छन्, एउटा (डक्टर अफ एजुकेसन), जुन व्यवहारमै काम गरिरहेका शिक्षा प्रशासक र नीति–निर्मातालाई लक्षित गरिन्छ, र अर्को पिएचडी ईन एजुकेशन, जुन शुद्ध अनुसन्धानमुखी हुन्छ । यसरी एउटै संकायभित्र व्यवहारिक अभ्यास र गहिरो अनुसन्धान, दुवैलाई ठाउँ दिइन्छ, जसले गर्दा त्यहाँबाट स्नातक भएका जनशक्ति कक्षाकोठादेखि राष्ट्रिय नीति–निर्माणसम्म उत्तिकै सहज महसुस गर्छन् ।
यी विश्वविद्यालयका शिक्षा संकायभित्र छुट्टै अनुसन्धान केन्द्र र प्रयोगशाला पनि सञ्चालनमा हुन्छन्, जसले बाल विकास, सिकाइ मनोविज्ञान, भाषा शिक्षण, र शिक्षामा प्रविधिको प्रभाव जस्ता विषयमा निरन्तर अनुसन्धान गरिरहेका हुन्छन् । यी अनुसन्धानका नतिजाले प्रत्यक्ष रूपमा ती मुलुकका राष्ट्रिय शिक्षा नीति, पाठ्यक्रम परिमार्जन, र शिक्षक तालिम मापदण्डलाई प्रभाव पार्छन् अर्थात्, विश्वविद्यालयको शिक्षा संकाय र सरकारको शिक्षा मन्त्रालयबिच निरन्तर संवाद र सहकार्य हुन्छ । यसैले गर्दा अमेरिका र बेलायतका शिक्षक तालिम कार्यक्रमहरू दशकौँदेखि निरन्तर परिमार्जन हुँदै आएका छन्, र नयाँ प्रविधि वा नयाँ सामाजिक चुनौती आउनासाथ पाठ्यक्रम पनि छिट्टै अद्यावधिक हुन्छ । यसको प्रत्यक्ष प्रभाव विद्यालय तहसम्म पुग्छ किनभने राम्रोसँग तालिम प्राप्त र निरन्तर अनुसन्धानमा जोडिएको शिक्षकले मात्र कक्षाकोठाको वास्तविक आवश्यकता चिन्न सक्छ । नेपालले पनि यही ढाँचाबाट सिक्न सक्छ शिक्षाशास्त्रलाई ’दोस्रो दर्जाको विषय’ होइन, अनुसन्धान र नीति–निर्माणको जगका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण अपनाउन सक्छ ।
निष्कर्ष
देशलाई डाक्टर, इन्जिनियर र प्राविधिकहरू जति चाहिन्छ, त्यति नै वा सायद त्योभन्दा बढी नै चाहिन्छन् विद्यार्थीको मन बुझ्ने शिक्षक, विद्यालयको प्रणाली सुधार्ने शिक्षा प्रशासक, र समाजलाई भित्रैबाट बुझ्ने समाजशास्त्री । किनभने प्रविधिले हामीलाई छिटो जान सिकाउन सक्छ, तर कहाँ जाने र किन जाने भन्ने प्रश्नको जवाफ मानिसले नै दिनुपर्छ । र त्यो जवाफ दिन सक्ने जनशक्ति तयार पार्ने जिम्मेवारी शिक्षाशास्त्र र समाजशास्त्रकै हो । भोलिका दिनमा जुन विद्यालयले सबैभन्दा राम्रो नतिजा देखाउनेछ, त्यो विद्यालयमा उत्कृष्ट प्रविधि होइन, विद्यार्थीलाई नजिकबाट चिन्ने र मनोवैज्ञानिक समझका साथ व्यवहार गर्ने शिक्षक हुनेछन् । यस्ता शिक्षक तयार पार्ने ठाउँ शिक्षाशास्त्र र समाजशास्त्र संकाय नै हो, र यही कारणले यी विषयको महत्त्व भोलि झनै बढ्नेछ ।
(लेखक विनोद दुवाडी अङ्ग्रेजी शिक्षा विषयमा विद्यावारिधि (पिएचडी) गर्दैगर्नु भएका शोधार्थी तथा लेखक हुनुहुन्छ । उहाँको अनुसन्धान तथा लेखन मुख्यगरी भाषा शिक्षण र शैक्षिक भाषा विज्ञानमा केन्द्रित छ ।)
