काठमाडौँ/२१ असार – सामुदायिक विद्यालयको नतिजा निराशाजनक रहँदै आएको पृष्ठभूमिमा काठमाडौँ महानगरपालिकाले शिक्षा क्षेत्रमा देखाएको पहल उदाहरणीय छ । मेयर बालेन शाहको नेतृत्वमा गरिएको सुधार प्रयासहरू, जस्तै चाडपर्वको बिदामा समेत अतिरिक्त कक्षा सञ्चालन, विषय विज्ञद्वारा क्याम्प र निगरानीको संयोजन, ले २०८१ को एसईई नतिजामा उल्लेखनीय सुधार ल्याएको छ । यसले शिक्षाको गुणस्तर मात्र होइन, सार्वजनिक विद्यालयप्रति विद्यार्थी र अभिभावकको विश्वाससमेत पुनःस्थापित गराएको छ । यस्ता ठोस कदमले देखाउँछ कि राजनीतिक इच्छाशक्ति, प्राविधिक तयारी र समुदायको सहभागिताबाट सामुदायिक शिक्षामा गुणात्मक परिवर्तन सम्भव छ ।
यस्तै, कक्षा ११ र १२ मा छात्रवृत्ति वितरणमा गरिएको प्रणालीगत सुधारले पारदर्शिता, प्रतिस्पर्धात्मकता र समावेशीतालाई संस्थागत गरेको छ । अघिल्लो अपारदर्शी र पहुँचमा आधारित प्रणाली हटाउँदै बालेनले डिजिटल माध्यमबाट आवेदन, मूल्याङ्कन र छनोट प्रक्रिया अपनाएको छ । परिणामतः हजारौँ आर्थिक रूपमा कमजोर तर मेहनती विद्यार्थीले आफूले चाहेको विद्यालय र विषय पढ्ने अवसर पाएका छन् । यसले शिक्षा क्षेत्रमा सामाजिक न्याय र समान अवसर सुनिश्चित गर्न सहयोग पु¥याएको छ । काठमाडौँ महानगरको यो अभ्यास अन्य स्थानीय तहहरूले पनि अनुकरण गर्न सक्ने प्रेरणादायी बालेन मोडलका रूपमा स्थापित भएको छ ।
२०७९ सालको एसईई परीक्षामा देखिएको कमजोर नतिजापछि काठमाडौँ महानगरपालिकाले तत्काल सुधारात्मक रणनीति अवलम्बन गर्नु दूरदर्शी र उत्तरदायी निर्णय थियो। चाडपर्वको बिदा जस्तो विश्रामको समयलाई समेत उपयोग गर्दै विषय विज्ञहरूसँगको सहकार्यमा अतिरिक्त कक्षा सञ्चालन, विशेष अध्ययन क्याम्पहरूको आयोजना र नियमित शैक्षिक निगरानीका कार्यक्रमले विद्यालयहरूलाई गतिशील बनायो । यसले केवल शिक्षण प्रक्रियामा सुधार ल्याएन, शिक्षामा समर्पण र प्रतिबद्धताको पनि सन्देश दियो । शिक्षालाई केवल पाठ्यक्रम केन्द्रित हैन, रणनीतिसँग जोडेर हेर्ने महानगरको दृष्टिकोणले नतिजा सुधारको मार्ग खोल्यो ।
यसकै परिणामस्वरूप २०८१ को एसईई परीक्षामा सामुदायिक विद्यालयहरूले उल्लेखनीय सुधार देखाएका छन् । महानगरभित्रका ४,०६६ सहभागीमध्ये ७८९ जनाले ३.६१ देखि ४ जिपिए ल्याउनु र १७ जनाले पूर्ण ४ जिपिए प्राप्त गर्नु केवल संख्यात्मक उन्नति होइन, गुणात्मक परिवर्तनको सूचक हो । अघिल्लो वर्षको तुलनामा ४४.७७ प्रतिशतले नतिजा बढ्नुले देखाउँछ कि योजना, निगरानी र कार्यान्वयन त्रिपक्षीय संयोजनले विद्यालयको सामथ्र्य अभिवृद्धि गर्छ । यो सुधारले सामुदायिक शिक्षाको सम्भावना र क्षमतामाथि रहेको शंका हटाउँदै सकारात्मक सोच र व्यवहार विकासमा सहयोग पु¥याएको छ ।
काठमाडौँ महानगरपालिकाको शिक्षा सुधार प्रयासमा गुणस्तर अभिवृद्धिको केन्द्रमा विद्यार्थी, शिक्षक र व्यवस्थापन त्रिपक्षीय समन्वय देखिन्छ । विद्यार्थीको निरन्तर मेहनत, शिक्षकहरूको सक्रियता र स्थानीय सरकारको संस्थागत प्रतिबद्धता एकीकृत भएर गुणस्तरीय शिक्षाको जग तयार भएको हो । विशेषगरी एसईई नतिजामा आएको उल्लेखनीय प्रगति नीतिगत स्पष्टता, प्रशासनिक तयारी र मानव संसाधनको प्रभावकारी परिचालनको प्रतिफल हो । यसले देखाउँछ कि शिक्षाको सुधार केवल संरचना वा पाठ्यक्रममा परिवर्तनबाट सम्भव हुँदैन, बरु सबै पक्षबिचको सहकार्य र उत्तरदायित्वको अभ्यासले मात्र दिगो गुणस्तर सुनिश्चित गर्न सकिन्छ ।
यसका अतिरिक्त, छात्रवृत्ति वितरण प्रणालीमा काठमाडौँ महानगरले गरेको परिवर्तन शिक्षामा समावेशीता, पारदर्शिता र न्याय सुनिश्चित गर्ने ऐतिहासिक कदम बनेको छ । अघिसम्म सिफारिस, पहुँच र भनसुनका आधारमा छात्रवृत्ति बाँडफाँट हुँदा योग्य र आर्थिक रूपमा कमजोर विद्यार्थीहरू वञ्चित हुने अवस्था थियो । तर, प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षा, डिजिटल आवेदन प्रक्रिया र सफ्टवेयरमार्फत उत्तरपुस्तिका मूल्याङ्कनको व्यवस्था गरिएपछि छात्रवृत्तिको पहुँच योग्य र आवश्यकताभएका विद्यार्थीसम्म पुग्न थालेको छ । यसले शिक्षा क्षेत्रमा अवसरको समानताको सुदृढीकरण मात्र होइन, सघन सामाजिक रूपान्तरणको मार्ग समेत खोलिदिएको छ ।
काठमाडौँ महानगरपालिकाले छात्रवृत्ति वितरणमा लागु गरेको नयाँ प्रणाली नीतिगत मात्र नभई प्राविधिक दृष्टिले पनि क्रान्तिकारी मान्न सकिन्छ। आवेदन, परीक्षा, मूल्याङ्कन र छनोट प्रक्रिया सम्पूर्ण रूपमा सफ्टवेयरमार्फत सञ्चालन हुँदा अपारदर्शीता, पहुँचवाद र भनसुनको चलनमा उल्लेखनीय रूपमा कमी आएको छ । यसले छात्रवृत्तिको पहुँच योग्य र आवश्यकताभएका विद्यार्थीहरूमा केन्द्रित गर्न मद्दत पु¥याएको छ । साथै, स्थानीय शासनमा डिजिटल प्रविधिको प्रभावकारी प्रयोग सम्भव रहेछ भन्ने उदाहरण समेत प्रस्तुत गरेको छ, जसले अन्य स्थानीय तहहरूलाई समेत डिजिटल प्रशासनतर्फ उन्मुख गराउने सम्भावना बोकेको छ ।
छात्रवृत्तिको वितरणमा देखिएको आँकडात्मक प्रगति यस प्रणालीको प्रभावकारिता र लोकप्रियताको प्रमाण हो । २०८० मा करिब ८,००० विद्यार्थी मध्ये ३,५५९ जनाले छात्रवृत्ति प्राप्त गरेका थिए भने २०८१ मा आवेदन सङ्ख्या बढेर १२,००० पुगेको थियो, जसबाट ३,८०१ जनाले छात्रवृत्ति पाए । यो वर्ष पनि करिब ३५०० भन्दा बढी विद्यार्थीहरूले छात्रवृत्तिमा पढ्न पाउने अवसर प्राप्त गर्ने अनुमान गरिएको छ । यी आँकडाहरूले न केवल गरिब र मेहनती विद्यार्थीको पहुँच बढेको देखाउँछन्, बरु नयाँ प्रणालीप्रति अभिभावक र विद्यार्थीको विश्वाससमेत मजबुत बनेको स्पष्ट पार्छन् । यसले शिक्षा क्षेत्रमा अवसरको समानता, प्रतिस्पर्धात्मकता र निष्पक्षताप्रतिको भरोसा बलियो बनाउँदै सामाजिक न्यायको अभ्यासलाई टेवा पु¥याएको छ ।
काठमाडौँ महानगरपालिकाले छात्रवृत्ति वितरण प्रणालीमा गरेको सुधारले गरिब तर मेहनती विद्यार्थीका लागि अवसरको नयाँ ढोका खोलेको छ । आर्थिक अवस्थाका कारण विगतमा आफ्नै क्षमता र रुचिअनुसारको विषय वा विद्यालय रोज्न नसक्ने विद्यार्थीहरू अहिले स्वतन्त्र रूपमा छनोट गर्न सक्षम भएका छन् । यसले शिक्षा मात्र होइन, व्यक्तिको समग्र जीवन यात्रामा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने सम्भावना बोकेको छ । यस्तो खुला र प्रतिस्पर्धात्मक प्रणालीले अभावको पीडालाई अवसरमा रूपान्तरण गर्दै समावेशी शिक्षाको व्यवहारिक अभ्यासलाई बलियो बनाएको छ ।
यस्तो प्रणालीले शिक्षामा समावेशिता र सामाजिक न्यायको आधार विस्तार गर्न उल्लेखनीय योगदान पु¥याएको छ । अब शिक्षा कुनै विशिष्ट वर्ग, जात, समुदाय वा पहुँचवालाको सम्पत्ति रहनुको सट्टा, सबैका लागि समान अवसरको क्षेत्र बन्न थालेको छ । विशेष गरी कमजोर सामाजिक–आर्थिक पृष्ठभूमिका विद्यार्थीलाई गुणस्तरीय शिक्षामा सहज पहुँच दिलाउनुले शिक्षा क्षेत्रको लोकतान्त्रिकरणको संकेत दिन्छ । काठमाडौँ महानगरको यस्तो पहलले सामाजिक गतिशीलता, समानता र न्यायको भावना विस्तार गर्न सहयोग पु¥याएको छ, जुन अन्य स्थानीय तहहरूले पनि अनुकरण गर्नु जरुरी छ ।
काठमाडौँ महानगरपालिकाले शिक्षामा देखाएको परिवर्तनशील अभ्यासले अन्य स्थानीय तहहरूलाई पनि आत्मसमीक्षा र पुनः संरचनाको जरुरी सन्देश दिएको छ । केवल नतिजामूलक शिक्षा हैन, समावेशी, पारदर्शी र उत्तरदायी शिक्षा प्रणाली निर्माणका लागि बजेटको उचित विनियोजन, स्रोतको प्रभावकारी व्यवस्थापन, शिक्षकहरूका लागि निरन्तर तालिम र निगरानी प्रणालीको विकास अपरिहार्य छ । विद्यार्थीको आवश्यकता पहिचान गर्दै ‘बुक–फ्री’ जस्ता नवीन अभ्यास, ‘क्रिएटिभ फ्राइडे’ जस्ता सिर्जनात्मक सिकाइको अवसर, राजनीतिक हस्तक्षेपको अन्त्य, र सुशासनको प्रवर्धन जस्ता उपायहरू अन्य स्थानीय तहहरूले पनि आत्मसात् गर्न सक्ने छन् । यस्ता अभ्यासले विद्यालयलाई मात्र होइन, समग्र सामुदायिक चेतना र सामाजिक गतिशीलतालाई पनि प्रभावित पार्न सक्छ ।
यद्यपि सुधारको बाटो सरल छैन । सबैभन्दा ठूलो चुनौती शिक्षकहरूको मनोवृत्तिमा परिवर्तन ल्याउनु हो, जुन उनीहरूको पेसागत विकास, प्रेरणा र उत्तरदायित्वको भावना सँग गाँसिएको हुन्छ । अभिभावकको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु, स्रोतको प्रयोगमा पारदर्शिता कायम गर्नु र दिगो योजना निर्माण गर्नु पनि चुनौतीपूर्ण पक्ष हुन् । यी सबै चुनौतीहरूको बाबजुद, एकपटक सुरु गरिएको सुधारक्रमलाई दीर्घकालीन मूल्य र निष्ठाबाट अगाडि बढाउन सकिन्छ भने त्यसले दिगो र न्यायपूर्ण शिक्षा प्रणाली निर्माणमा टेवा पु¥याउँछ । यसर्थ, शिक्षा सुधारमा अवसर र चुनौती दुवैलाई समेटेर दीर्घ दृष्टिवान् योजना आवश्यक छ, जसले स्थानीय तहहरूलाई उत्तरदायी, शिक्षालाई प्रभावकारी र समाजलाई समावेशी बनाउने दिशा दिन सक्छ ।
काठमाडौँ महानगरपालिकामा देखिएको शिक्षा सुधारको मुख्य आधार दृढ र दूरदर्शी नेतृत्व हो । मेयर बालेन शाहको स्पष्ट दृष्टिकोण, नीतिगत निर्णय लिने क्षमता र सार्वजनिक उत्तरदायित्वप्रति देखाएको निष्ठाले शिक्षा सुधारलाई सम्भव तुल्याएको हो । उनीद्वारा प्रस्तुत गरिएका योजनाहरू केवल घोषणामा सीमित नभई व्यवहारमै कार्यान्वयन भएको देखिन्छ । यसले देखाउँछ कि जब नेतृत्व नीतिगत रूपमा स्पष्ट, प्रशासनिक रूपमा सक्षम र नैतिक रूपमा उत्तरदायी हुन्छ, तब सार्वजनिक सेवाको गुणस्तरमा परिवर्तन सम्भव हुन्छ । यसले अन्य स्थानीय तहहरूमा समेत दक्ष, दूरदर्शी र जनउत्तरदायी नेतृत्वको आवश्यकता र अपेक्षा दुवैलाई औँल्याएको छ ।
शिक्षा सुधारको केन्द्रमा शिक्षकको भूमिका नकार्न सकिँदैन । यद्यपि नेपालको सन्दर्भमा शिक्षकलाई अझै पनि मात्र पाठ्यपुस्तक पढाउने माध्यमका रूपमा सीमित गरिँदै आएको छ । सुधारको मूल सूत्र शिक्षकको निरन्तर तालिम, पेसागत विकास, प्रभावकारी अनुगमन र पारदर्शी मूल्याङ्कन प्रणाली हो । काठमाडौँ महानगरले शिक्षक प्रशिक्षण तथा सहुलियतपूर्ण शैक्षिक वातावरण निर्माणमा देखाएको सक्रियता सकारात्मक सन्देश हो । शिक्षकलाई परिवर्तनका वाहकका रूपमा हेरिनुपर्छ, जसका लागि उनीहरूको क्षमता अभिवृद्धि, प्रेरणा अभिवृद्धि र उत्तरदायित्वप्रति प्रतिबद्धता विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । जब शिक्षक स्वयँ परिवर्तनको अंग बन्छन्, तब मात्र शिक्षामा दीर्घकालीन सुधार सम्भव हुन्छ ।
विद्यार्थी केन्द्रित शिक्षाको सार आत्मबल, अवसर र प्रतिस्पर्धाको वातावरण निर्माणमा निहित हुन्छ । काठमाडौँ महानगरपालिकाले शिक्षा सुधारका क्रममा विद्यार्थीलाई केन्द्रमा राखेर नीति तथा कार्यक्रम सञ्चालन गरेको देखिन्छ । एसईई नतिजा सुधार, अतिरिक्त कक्षा, र छात्रवृत्तिमा पारदर्शी प्रतिस्पर्धा जस्ता पहलले विद्यार्थीहरूलाई सक्षम, आत्मनिर्भर र अग्रसर बनाउने वातावरण सिर्जना गरेको छ । यस्तो शिक्षाले विद्यार्थीमा नेतृत्व क्षमता, आत्मविश्वास र दीर्घकालीन लक्ष्यप्रति प्रतिबद्धता विकास गर्न सहयोग पु¥याउँछ । उनीहरूलाई पाठ्यपुस्तक सीमित ज्ञानको सट्टा व्यवहारिक जीवनका लागि तयार पार्नु नै विद्यार्थी केन्द्रित शिक्षाको सार्थकता हो ।
यसै सन्दर्भमा, सामुदायिक विद्यालयको सुधारसँगै जनविश्वासमा आएको सकारात्मक परिवर्तन विशेष उल्लेखनीय छ । विगतमा निजी विद्यालयतर्फ बढ्दै गएको झुकाव सामुदायिक विद्यालयप्रतिको निराशा र अविश्वासको परिणाम थियो । तर, पछिल्लो समय काठमाडौँ महानगरले शिक्षा क्षेत्रमा ल्याएको पारदर्शी सुधार र परिणाममुखी योजनाले अभिभावक र विद्यार्थीबिच सामुदायिक विद्यालयप्रतिको भरोसा पुनःजागृत गराएको छ । यसले निजी शिक्षामा निर्भरता घटाउने मात्र होइन, सामाजिक समानताको अभ्यासलाई समेत मजबुत बनाउने सम्भावना बोकेको छ । त्यसैले देशभरका स्थानीय तहहरूले काठमाडौँ महानगरको उदाहरणबाट सिक्दै, नतिजा आधारित, पारदर्शी र समावेशी शिक्षा प्रणाली निर्माणतर्फ अग्रसर होऊन्, जसले हरेक प्रतिभाशाली विद्यार्थीलाई, चाहे उनी जहाँबाट आए पनि, समान अवसर सुनिश्चित गरोस् र शिक्षा क्षेत्रमा सकारात्मक सुधार देखियोस् ।
लेखक : डम्मर सिंह साउद, उपप्राध्यापक, सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पस ।
