काठमाडौँ /१८ कार्तिक – बालबालिकालाई संस्कृति सिकाउने सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यम भनेको संस्कृतिलाई उनीहरूले आफैँ अनुभव गर्न पाउनु हो ।
तिहार हाम्रो संस्कृति हो, हाम्रो पहिचान हो र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको जीवन्त परम्परा हो। यो केवल बत्ती बाल्ने, माला लगाउने, मिठाई खाने र देउसी–भैलो खेल्ने पर्व मात्र होइन; यो प्रकृति, पशुपक्षी, परिवार, सम्बन्ध, कृतज्ञता, सहकार्य र सामाजिक सद्भावसँग जोडिएको सांस्कृतिक उत्सव हो । यस्तो महत्वपूर्ण पर्वलाई बालबालिकाको प्रारम्भिक शिक्षासँग जोडेर प्रि–स्कुल, किन्डरगार्टेन, मन्टेसरी तथा पूर्व प्राथमिक विद्यालयहरूमा मनाउनुको उद्देश्य के हो ? के यो केवल फेसन हो ? के विद्यालयहरूले तिहार मनाउन थालेपछि मात्रै बालबालिकाले संस्कृति सिक्ने हो ? अथवा यसभित्र बालशिक्षाको कुनै गहिरो उद्देश्य लुकेको छ ?
यी प्रश्नहरू आजको शैक्षिक परिवेशमा महत्वपूर्ण छन् । त्यसैले प्रि–स्कुलमा मनाइने तिहार उत्सवलाई केवल एउटा कार्यक्रमका रूपमा नभई बालबालिकाको सिकाइ, सांस्कृतिक पहिचान र समग्र विकाससँग जोडेर बुझ्न आवश्यक छ ।
प्रि–स्कुलमा तिहार : केवल आधुनिक ’फेसन’ कि बालशिक्षाको गहिरो दर्शन ?
बालबालिकालाई संस्कृति सिकाउने सबैभन्दा अचुक र प्रभावकारी तरिका हो, उनीहरूलाई संस्कृति आफैँ जीवन्त रूपमा अनुभव गर्न दिनु ।
तिहार केवल घर–आँगन झिलिमिली पार्ने, माला गाँस्ने, मिठाई बाँड्ने र देउसी–भैलोमा झुम्ने पर्व मात्र होइन । यो त प्रकृति, पशुपक्षी, सम्बन्ध, कृतज्ञता र सामाजिक सद्भावसँग जोडिएको हाम्रो पहिचान हो ।
तर आजभोलि प्रि–स्कुल, मन्टेसरी र किन्डरगार्टेनहरूमा तिहार मनाउने होडबाजी नै चलेको छ । यसले केही गम्भीर र महत्त्वपूर्ण प्रश्नहरू जन्माएको छ :
के विद्यालयमा तिहार मनाउनु केवल एउटा देखावटी ’फेसन’ हो ?
के विद्यालयले मनाइदिएपछि मात्रै हाम्रा नानीबाबुहरूले संस्कृति सिक्ने हुन् ?
अथवा, यो उत्सवभित्र बालशिक्षा र बालमनोविज्ञानको कुनै गहिरो रहस्य लुकेको छ ?
आजको आधुनिक शैक्षिक परिवेशमा यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्नु अत्यावश्यक भइसकेको छ । प्रि–स्कुलमा मनाइने तिहारलाई केवल क्यालेन्डरको एउटा औपचारिक कार्यक्रम होइन, बालबालिकाको सिकाइ, सांस्कृतिक पहिचान र समग्र विकासको कडीका रूपमा बुझ्न किन जरुरी छ ? आउनुहोस्, यसको गहिरो पाटोबारे चर्चा गरौँ ।
बदलिँदो समाज र बाल्यकालका बदलिँदा अनुभव
हामीले आफ्नो बाल्यकाल सम्झँदा गाउँघर, टोल–छिमेक, ठूलो परिवार, हजुरबा–हजुरआमाका कथा, घरआँगनमा गरिने तयारी, फूल टिप्ने, माला उन्ने, देउसी–भैलो खेल्ने र छिमेकीका घरमा रमाइलो गर्दै हिँड्ने अनेकौँ सम्झनाहरू भेट्छौँ । हामीमध्ये धेरैले चाडपर्वका संस्कार र परम्पराहरू कुनै औपचारिक कक्षामा बसेर होइन, परिवार र समुदायसँगै सहभागी हुँदै सिकेका थियौँ ।
तर आजको बाल्यकाल धेरै हदसम्म फरक हुँदै गएको छ । सहरीकरण, व्यस्त जीवनशैली, सानो परिवारको संरचना, सीमित खेल्ने ठाउँ, प्रविधिको बढ्दो प्रयोग र समुदायसँगको घट्दो प्रत्यक्ष अन्तरक्रियाले बालबालिकाका अनुभवहरूलाई प्रभावित पारेका छन् । धेरै बालबालिकाले घरमा चाडपर्वको तयारी नजिकबाट हेर्ने, हजुरबा–हजुरआमाबाट परम्पराका कथा सुन्ने, छिमेकका साथी–सङ्गीहरूसँग देउसी–भैलो खेल्ने वा सामूहिक रूपमा माला उन्ने अवसर पहिलेको तुलनामा कम पाउन सक्छन् ।
यसको अर्थ आजका परिवारले संस्कृति सिकाउँदैनन् भन्ने होइन । बरु, समय र परिस्थितिसँगै बालबालिकाले सिक्ने अवसर र वातावरण परिवर्तन हुँदै गएको हो ।
यही बदलिँदो परिवेशमा प्रि–स्कुलको भूमिका अझ महत्वपूर्ण हुन्छ । विद्यालय केवल अक्षर चिनाउने, अङ्क गन्न सिकाउने वा पाठ्यक्रम पूरा गर्ने स्थान होइन। यो बालबालिकालाई जीवनसँग जोड्ने, सामाजिक सम्बन्ध बुझाउने, आफ्नो समुदायसँग परिचित गराउने र संस्कृतिको अर्थ अनुभव गराउने महत्वपूर्ण सिकाइ स्थल पनि हो ।
संस्कृति सुनाएर होइन, अनुभव गराएर सिकाउने
प्रारम्भिक बाल्यावस्थामा बालबालिकाले प्रत्यक्ष अनुभव, खेल, अवलोकन, खोज, प्रयोग र सहभागिताबाट धेरै कुरा सिक्छन् । उनीहरूलाई तिहारबारे जानकारी दिनु एउटा पक्ष हो; तिहारको तयारीमा सहभागी गराउनु अर्को, अझ अर्थपूर्ण पक्ष हो ।
बालबालिकालाई “तिहारमा दियो बालिन्छ” भनेर बताउनु र उनीहरूलाई आफैँ दियो अवलोकन गर्न, त्यसको बनावट बुझ्न, सुरक्षित तरिकाले माटोको दियोमा रङ भर्न तथा सजाउन दिनु फरक कुरा हुन् । “तिहारमा माला लगाइन्छ” भनेर भन्नु र उनीहरूलाई सयपत्री फूल छुन, रङ र आकार छुट्याउन, फूलको क्रम मिलाउन र माला उन्न प्रयास गर्न दिनु फरक सिकाइ हो ।
यस्ता अनुभवबाट बालबालिकाले संस्कृति मात्र सिक्दैनन्; उनीहरूले सिक्ने प्रक्रियाका अनेकौँ आयामसँग परिचित हुने अवसर पनि पाउँछन् ।
प्रि–स्कुलमा तिहार मनाउनुको मुख्य उद्देश्य यही हो—बालबालिकालाई तिहारको बारेमा मात्र सिकाउनु होइन, तिहारसँग सम्बन्धित संस्कृति, परम्परा र मूल्यहरूलाई आफ्नै अनुभवमार्फत बुझ्ने अवसर प्रदान गर्नु ।
तिहार उत्सवभित्र लुकेको शैक्षिक महत्व
प्रि–स्कुलमा तिहारको तयारी र उत्सव विभिन्न सिकाइ क्षेत्रसँग एकीकृत गर्न सकिन्छ । बालबालिकाको उमेर, कक्षा, रुचि र विकासात्मक उपलब्धिअनुसार गतिविधि तयार गर्दा एउटा सांस्कृतिक उत्सव नै बहुआयामिक सिकाइको अवसर बन्न सक्छ ।
१. दियो बनाउने, रङ भर्ने र सजाउने
माटोको दियो अवलोकन गर्ने, त्यसमा रङ भर्ने वा सजाउने क्रममा बालबालिकाले रङ चिन्ने, आकार छुट्याउने, हात र औँलाको समन्वय गर्ने, सिर्जनशीलता देखाउने र आफ्ना विचार व्यक्त गर्ने अवसर पाउँछन् । उनीहरूले सामग्री प्रयोग गर्न, काम पूरा गर्न र आफ्नो सिर्जनाप्रति आत्मविश्वास विकास गर्न पनि सिक्छन् ।
२. सयपत्रीको माला उन्ने
फूलहरू हेर्ने, छुने, रङ पहिचान गर्ने, ठूला–साना फूल छुट्याउने, क्रम मिलाउने र माला उन्ने अभ्यासले सूक्ष्म शारीरिक सीप, आँखाको दृष्टि र हातको समन्वय, प्रारम्भिक गणितीय अवधारणा तथा एकाग्रता विकास गर्न सहयोग पु¥याउँछ । साथै, फूल र प्रकृतिप्रतिको परिचय पनि बढाउँछ ।
३. तिहारका विभिन्न दिन र कथाहरूको परिचय
काग तिहार, कुकुर तिहार, गाई तिहार तथा लक्ष्मी पूजा जस्ता पर्वसँग सम्बन्धित परम्पराहरूको परिचय दिँदा बालबालिकाले तिहारका विभिन्न पक्ष बुझ्ने अवसर पाउँछन् । गोवर्धन पूजा, म्हः पूजा र भाइटीकासम्बन्धी परम्पराहरू पनि परिवारको संस्कृति र बालबालिकाको उमेरअनुसार परिचय गराउन सकिन्छ ।
कथा, चित्र, संवाद, नाटक र भूमिका अभिनय मार्फत सिकाउँदा बालबालिकाको भाषिक विकास, स्मरणशक्ति, कल्पनाशक्ति र सामाजिक बुझाइ विस्तार हुन्छ । यस क्रममा विभिन्न समुदाय र परिवारमा तिहार मनाउने तरिका फरक हुन सक्छ भन्ने कुरा पनि सम्मानपूर्वक बुझाउन सकिन्छ ।
४. देउसी–भैलो, गीत, नृत्य र बाजागाजा
देउसी–भैलोको अभ्यास, सांस्कृतिक गीत गाउने, नाच्ने, ताल मिलाउने र उपयुक्त बाजागाजाको प्रयोग गर्ने गतिविधिले भाषा, श्रवण सीप, लयबोध, शारीरिक समन्वय र समूहमा काम गर्ने क्षमताको विकास गर्छ । आफ्नो पालो पर्खने, अरूको प्रस्तुति सुन्ने, समूहमा सहभागी हुने र सामूहिक उपलब्धिमा रमाउने अवसर पनि प्राप्त हुन्छ ।
५. रङ्गोली बनाउने
विभिन्न रङ, आकार र आकृतिको प्रयोग गरी रङ्गोली तयार गर्दा बालबालिकाको कल्पनाशक्ति, सिर्जनशीलता, सौन्दर्यबोध र हात–आँखाको समन्वय विकास हुन्छ । सामूहिक रूपमा रङ्गोली बनाउँदा सहकार्य र जिम्मेवारीबोध पनि बढ्छ ।
६. कला, शिल्प र शुभकामना कार्ड निर्माण
तिहारका शुभकामना कार्ड बनाउने, चित्र कोर्ने, कागज काट्ने, टाँस्ने र सजाउने गतिविधिहरूले सिर्जनात्मक सोच, समस्या समाधान, सामग्रीको उचित प्रयोग र भावनात्मक अभिव्यक्तिलाई प्रोत्साहन गर्छन् । बालबालिकाले आफ्नो परिवार र साथीहरूलाई शुभकामना व्यक्त गर्न सिक्छन् ।
यी सबै गतिविधि बालबालिकाको उमेर र क्षमताअनुसार कक्षाको नियमित सिकाइसँग जोडिन्छन्। उदाहरणका लागि, फूल गन्दा गणित, तिहारको कथा सुनाउँदा भाषा, दियो सजाउँदा कला, सामग्रीको बनावट बुझ्दा विज्ञान र समूहमा देउसी–भैलो खेल्दा सामाजिक–भावनात्मक सिकाइ समेटिन सक्छ । यसरी चाडपर्व कक्षाकोठा बाहिरको अतिरिक्त गतिविधि मात्र नभई अर्थपूर्ण शैक्षिक अनुभव बन्छ ।
चाडपर्वले सिकाउने संस्कार र जीवनमूल्य
तिहारको शैक्षिक महत्व सीप र ज्ञानमा मात्र सीमित छैन । यसले बालबालिकालाई प्रेम, कृतज्ञता, सम्मान, सहयोग, सहअस्तित्व र सामाजिक सम्बन्धको महत्व बुझाउने अवसर दिन्छ ।
कुकुर तिहारको सन्दर्भमा जनावरप्रति दया र संवेदनशीलता, परिवारसँग सम्बन्धित परम्पराहरूको सन्दर्भमा आत्मीयता र सम्मान, देउसी–भैलोको अभ्यासमा सहकार्य र सामूहिकता, तथा साथीहरूसँग सामग्री बाँडेर काम गर्दा साझेदारी र सहयोगको भावना विकास गर्न सकिन्छ ।
यस्ता मूल्यहरू उपदेश दिएर मात्र प्रभावकारी रूपमा सिकाउन सकिँदैन । बालबालिकाले अरूसँग मिलेर काम गर्दा, साथीलाई सहयोग गर्दा, आफ्नो पालो पर्खँदा र सामूहिक उत्सवमा सहभागी हुँदा तिनको वास्तविक अभ्यास गर्छन् ।
साथै, संस्कृति सिकाउनु भनेको एउटै परम्परालाई सबैमाथि थोपर्नु होइन। विविधता, फरक पारिवारिक अभ्यास र व्यक्तिगत विश्वासप्रति सम्मान गर्न सिकाउनु पनि सांस्कृतिक शिक्षाकै महत्वपूर्ण हिस्सा हो ।
के विद्यालयमा तिहार मनाउनु फेसन हो ?
कहिलेकाहीँ विद्यालयमा चाडपर्व मनाउनुलाई देखावटी कार्यक्रम, फेसन वा सामाजिक सञ्जालमा तस्बिर राख्ने माध्यमका रूपमा बुझ्ने गरिन्छ । यस्तो प्रश्न उठ्नु अस्वाभाविक होइन, किनकि कुनै पनि शैक्षिक गतिविधि यसको वास्तविक उद्देश्यभन्दा बाहिर गएमा त्यसको महत्व कमजोर हुन सक्छ । तर कुनै पनि गतिविधिको वास्तविक मूल्य त्यसको उद्देश्य र प्रक्रियाले निर्धारण गर्छ ।
यदि तिहार उत्सव केवल महँगा पोसाक, सजावट, औपचारिक प्रस्तुति र तस्बिर खिच्नमा सीमित हुन्छ भने त्यसले बालबालिकाको सिकाइमा अपेक्षित योगदान दिन सक्दैन । तर बालबालिकाले आफैँ दियो सजाउँछन्, फूलको माला उन्न प्रयास गर्छन्, कथा सुन्छन्, गीत गाउँछन्, देउसी–भैलोको अभ्यास गर्छन्, आफ्ना अनुभव व्यक्त गर्छन् र परम्पराको अर्थ बुझ्छन् भने त्यो फेसन होइन—यो अनुभवमा आधारित सिकाइ हो ।
विद्यालयको जिम्मेवारी उत्सवलाई भव्य बनाउनु मात्र होइन, त्यसलाई बालमैत्री, समावेशी, सुरक्षित, अर्थपूर्ण र सिकाइसँग सम्बन्धित बनाउनु हो । गतिविधिहरू बालबालिकाको विकासात्मक आवश्यकताअनुसार हुनुपर्छ। विशेषगरी, दियो र आगोसँग सम्बन्धित गतिविधिमा प्रत्यक्ष आगोको सट्टा सुरक्षित विकल्प प्रयोग गर्ने वा आवश्यक अवस्थामा वयस्कको पूर्ण निगरानीमा मात्र काम गराउने व्यवस्था गर्नुपर्छ ।
त्यसैगरी, सबै परिवारले आर्थिक सहयोग (देउसी–भैलोका कार्यक्रममा सिधा वा भेटी) वा सामग्री उपलब्ध गराउन सक्ने अवस्था समान हुँदैन । त्यसैले कुनै पनि अभिभावकमाथि आर्थिक योगदानको दबाब सिर्जना नगरी सहभागिता र सिकाइलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
बाल्यकालका सम्झना पनि सिकाइको हिस्सा हुन्
शिक्षा भनेको परीक्षामा प्राप्त अङ्क, अक्षर चिन्ने क्षमता वा अङ्क गन्न सक्ने दक्षता मात्र होइन । बाल्यकालमा प्राप्त अनुभव, भावनात्मक सम्बन्ध, सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता र सामूहिक सहभागिताले पनि बालबालिकाको व्यक्तित्व निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् ।
आज प्रि–स्कुलमा दियोमा रङ भर्ने, सयपत्रीको माला उन्ने, तिहारको कथा सुन्ने वा साथीहरूसँग देउसी–भैलो खेल्ने बालबालिकाले भोलि ती गतिविधिहरूलाई केवल विद्यालयको कार्यक्रमका रूपमा सम्झने छैनन् । उनीहरूले सँगै हाँसेका साथीहरू, सहयोग गरेका शिक्षकहरू, आफैँले बनाएको माला, आफ्नो पहिलो सांस्कृतिक प्रस्तुति र उत्सवमा अनुभव गरेको खुसी पनि सम्झन सक्छन् ।
यी अनुभवले उनीहरूको बाल्यकाललाई जीवन्त बनाउँछन् । यस्ता सम्झनाले संस्कृतिसँग भावनात्मक सम्बन्ध निर्माण गर्न सहयोग पु¥याउन सक्छन् । आज उनीहरूले अनुभव गरेको संस्कृति भोलि आफ्नो परिवार र समुदायसँग जोडिने आधार बन्न सक्छ ।
अन्त्यमा
प्रि–स्कुलमा तिहार मनाउनुको उद्देश्य बालबालिकालाई केवल एउटा पर्वको जानकारी दिनु वा विद्यालयको वार्षिक गतिविधि पूरा गर्नु होइन। यसको उद्देश्य बालबालिकालाई आफ्नो संस्कृति बुझ्ने, त्यसको विविधता सम्मान गर्ने, परम्पराको महत्व अनुभव गर्ने र जीवनोपयोगी सीप तथा मूल्यहरू सिक्ने अवसर प्रदान गर्नु हो ।
हामीले बुझ्नुपर्छ—संस्कृति किताबमा पढेर मात्र जीवित रहँदैन; त्यो अभ्यास, सहभागिता र पुस्तान्तरणबाट जीवन्त रहन्छ ।
परिवार, समुदाय र विद्यालयबिच सहकार्य गरेर बालबालिकालाई यस्ता अवसर प्रदान गर्न सकियो भने उनीहरूले आफ्नो संस्कृतिलाई बोझका रूपमा होइन, पहिचान, आत्मीयता र आनन्दका रूपमा ग्रहण गर्न सक्छन् ।
त्यसैले, प्रि–स्कूलमा मनाइने तिहार उत्सवलाई फेसन वा देखावटी कार्यक्रमका रूपमा मात्र नहेरौँ। यसको उद्देश्य, प्रक्रिया र बालबालिकाले प्राप्त गर्ने सिकाइलाई बुझौँ । विद्यालयहरूले पनि उत्सवलाई बालकेन्द्रित, अनुभवमूलक र शैक्षिक दृष्टिले अर्थपूर्ण बनाउने जिम्मेवारी पूरा गरून् ।
किनकि आज हामी बालबालिकालाई तिहारको दियो सजाउन मात्र सिकाइरहेका छैनौँ; उनीहरूलाई आफ्नो संस्कृतिको उज्यालो चिन्न, त्यसलाई सम्मान गर्न र भावी पुस्तासम्म पु¥याउन सक्ने आधार पनि निर्माण गरिरहेका छौँ ।
बालबालिकाले संस्कृति अनुभव गरून्, बाल्यकाल रमाइलो बनोस् र हाम्रो मौलिक पहिचान पुस्तौँसम्म जीवन्त रहोस् । (प्रयोग गरिएका सबै तस्बिर कोविदा किड्स प्रि–स्कुलका हुन्)
लेखक : सम्झना बस्नेत
संस्थापक प्रिन्सिपल, कोविदा किड्स प्रि–स्कुल
महासचिव, एसोसिएसन अफ प्रि–स्कुल एजुकेटर्स नेपाल (अपेन)
एमफिल शोधार्थी (MPhil Scholar), प्रारम्भिक बाल विकास (ECD), काठमाडौँ विश्वविद्यालय
