काठमाडौं/६ साउन – आजको डिजिटल युगमा कक्षाकोठाको प्रतिस्पर्धा केवल पारम्परिक माध्यमहरूसँग सीमित छैन, यो अब एक यस्तो प्रविधियुक्त यथार्थसँग जुधिरहेको छ जहाँ जेनेरेटिभ एआईले कुनैपनि विषयमा अत्यन्तै छरितो, प्रवाहपूर्ण र विश्वसनीय देखिने सामग्री तयार गर्न सक्छ । तर यस्ता सामग्रीहरूको सतही चमकभित्र तथ्यगत त्रुटि, असान्दर्भिक विश्लेषण र गम्भीर भ्रम निहित हुन्छन् । शिक्षाविद् जेम्स पॉल गीले यसलाई “अम्याट्युरिजम संस्कृतिको उदय“ भन्दै यसले विशेषज्ञता, अनुभव र आलोचनात्मक परखको ठाउँमा सतही विश्वासको वर्चस्व ल्याउने चेतावनी दिएका थिए। सन् २००० दशकको वेब २.० ले जसरी सामग्री उत्पादनमा आम प्रयोगकर्तालाई सशक्त बनायो, त्यही प्रक्रिया एआई प्रविधिको माध्यमबाट झन् तीव्र, अराजक र अपारदर्शी भएको छ ।
यस्तो अवस्थामा समालोचनात्मक सोच वैकल्पिक क्षमता नभएर नागरिकको अपरिहार्य बुद्धिमत्ता हो। विशेषत: नेपालजस्तो देश जहाँ शिक्षा प्रणाली अझै पनि रटन्ते अभ्यास, तथ्यको पुनरावृत्ति र अंक केन्द्रित मूल्याङ्कनमा केन्द्रित छ, त्यहाँ समालोचनात्मक सोचले ज्ञानलाई प्रयोग, परीक्षण र पुनः संरचनाको दिशामा लैजान्छ । यदि विद्यार्थीहरूले सोच्ने, सोध्ने, विश्लेषण गर्ने र विश्वसनीयता छुट्याउने क्षमता विकास गरेनन् भने उनीहरू सजिलै भ्रममा पारिन सक्छन् र गलत जानकारीलाई सत्य ठान्न सक्छन् । त्यसैले, समालोचनात्मक सोचलाई पाठ्यक्रम, कक्षा अभ्यास र मूल्याङ्कनको केन्द्रमा राखी नेपाली शिक्षालाई प्रविधिको चुनौतीसँग जुध्न सक्षम बनाउन अब ढिलाइ गर्नु हुँदैन ।
सौभाग्यवश हामीसँग जॉन ड्युयी (१९३३) जस्ता चिन्तकहरूको समृद्ध धरोहर छ । उनले समालोचनात्मक सोचलाई “कुनै विश्वास वा ज्ञानको स्रोतप्रति सक्रिय, दृढ र सावधानीपूर्वक विचार गर्ने प्रक्रिया“ मानेका छन् । रोबर्ट एनिस (२०१५) ले ड्युयीको दृष्टिकोणलाई अझ व्यावहारिक बनाउँदै यसलाई “के विश्वास गर्ने वा के गर्ने भन्ने निर्णयमा केन्द्रित, उचित र विचारशील सोच” भनेर परिभाषित गर्छन् ।
रोबर्ट एनिसले समालोचनात्मक सोचलाई व्याख्या गर्दा दुई आधारभूत पाटाहरू—‘दृष्टिकोण’ र ‘सीपहरू’लाई सुसंगठित रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्, जसले शिक्षण–सिकाइ प्रक्रियामा सोचलाई व्यवहारमा उतार्न सहयोग पुर्यााउँछ । दृष्टिकोण भन्नाले विद्यार्थीमा विकसित हुनुपर्ने बौद्धिक प्रवृत्तिहरू जनाउँछ, जसमा स्पष्ट रुपमा धारणा प्रस्तुत गर्न सक्ने क्षमता, युक्तिसहित प्रमाण खोज्ने अभ्यास, सन्दर्भ अनुकूल स्रोतको चयन, वैकल्पिक विचारप्रति खुला दृष्टिकोण, तर्कसङ्गत परिवर्तनशीलता र सटीकताको खोज समावेश हुन्छ । यी दृष्टिकोणहरू शिक्षा प्रणालीमा संस्थागत गर्न सकिने स्पष्ट, व्यवहारिक र मूल्याङ्कन योग्य विशेषताहरू हुन्, जसलाई शिक्षकले कक्षामा छुट्टाछुट्टै उद्देश्यका रूपमा समेट्न सक्छन् ।
दृष्टिकोणहरूलाई व्यवहारमा उतार्न आवश्यक पर्ने ‘सीपहरू’ एनिसको सोचको दोस्रो आधारस्तम्भ हो। यी सीपहरूले विद्यार्थीलाई सोच, विश्लेषण, व्याख्या, मूल्याङ्कन, तर्क परीक्षण, परिभाषाको स्पष्टता, निष्कर्ष निर्माण र सम्भावनात्मक सोचको अभ्यासमा लगाउँछन् । उदाहरणका लागि, विद्यार्थीले एकै विषयमा केन्द्रित भएर तर्कहरू छुट्याउन, त्यसमा प्रयोग भएका स्रोतहरू कति विश्वसनीय छन् भन्ने छुट्याउन, परिभाषाहरूको स्पष्टता जाँच्न, र त्रुटिपूर्ण वा पूर्वाग्रहयुक्त तर्क छुट्याउन सक्नुपर्छ । यस्ता सीपहरू केवल तर्कशास्त्र वा दर्शनको पाठ्यक्रममा सीमित रहनु हुँदैन, बरु हरेक विषयमा प्रश्न उठाउने, स्रोतको मूल्याङ्कन गर्ने र निष्कर्ष निकाल्ने क्षमताको रूपमा समेटिनुपर्छ। यस प्रकार, एनिसको फ्रेमवर्क शिक्षणलाई समालोचनात्मक बनाउने व्यवस्थित आधार बनाउँछ, जुन नेपाली शिक्षा प्रणालीमा रूपान्तरणकारी कदम हुन सक्छ ।
पॉल र एल्डर (२०१४) ले समालोचनात्मक सोचलाई बुझ्नका लागि प्रस्तुत गरेको ‘थट प्रोसेस’ (thinking process) को आठवटा तत्वहरू—उद्देश्य, प्रश्न, सूचना, अवधारणा, पूर्वधारणा, निष्कर्ष, प्रभाव र दृष्टिकोण—धेरै नै व्यावहारिक र व्यापक छन्। कुनै पनि लेख लेख्दा, प्रस्तुति दिँदा वा बहसमा संलग्न हुँदा विद्यार्थीले अनायास यी सबै पक्षहरूमा संलग्न हुन्छन्, तर ती प्रक्रियाबारे उनीहरू प्रायः अनभिज्ञ रहन्छन् । जब शिक्षकले सोचको हरेक पाटालाई स्पष्ट रूपमा सिकाउँछन् र विद्यार्थीलाई स्वप्रश्न सोध्ने अभ्यास गराउँछन्—जस्तै “मेरो उद्देश्य के हो ?”, “म कुन दृष्टिकोणबाट बोल्दैछु ?”, “मेरो जानकारी विश्वसनीय छ कि छैन ?”—त्यतिबेला मात्र सोच ‘स्वचालित प्रतिक्रिया’ बाट ‘सचेत रणनीति’ तिर रूपान्तरित हुन्छ। यस प्रक्रियाले सोचलाई केवल प्रतिक्रियात्मक होइन, व्यवस्थित, परीक्षणयोग्य र उद्देश्य–केन्द्रित बनाउँछ, जसले विद्यार्थीलाई गहिरो विश्लेषण र तर्क–निर्माणमा सशक्त बनाउँछ ।
समालोचनात्मक सोचको आवश्यकता केवल शैक्षिक सन्दर्भमा सीमित छैन; यो एक व्यापक सामाजिक र नागरिक जिम्मेवारी पनि हो। पॉल र एल्डरको दृष्टिमा सोचलाई तत्वगत संरचनामा बुझ्दा, व्यक्ति केवल जानकारी ग्रहण गर्ने नभई परीक्षण, विश्लेषण र निर्णयमा सहभागी क्रियाशील सदस्य बन्छ । यस्तो सोचले व्यक्तिलाई छलकपट, पूर्वाग्रह, भ्रम वा प्रचारको प्रभावबाट जोगाउँछ, किनभने उनी आफ्ना पूर्वधारणा, प्रयोग गरिएका प्रमाण र सम्भावित प्रभावको समीक्षात्मक परीक्षण गर्न सिक्छन् । साथै, यो सोचले निर्णय क्षमतामा परिपक्वता ल्याउँछ, अन्धविश्वासहरूलाई चुनौती दिन्छ, र सूचना–आधारित लोकतान्त्रिक नागरिक निर्माणमा सहयोग गर्छ । शिक्षाको मूल उद्देश्य नै विवेकशील, जिम्मेवार र सूचित नागरिक उत्पादन गर्नु हो भने, समालोचनात्मक सोच त्यस उद्देश्यको केन्द्रबिन्दु बन्न जान्छ ।
आजको एआई प्रविधियुक्त युगमा समालोचनात्मक सोचको आवश्यकता झन् बढ्दो छ, किनभने एआई प्रणालीहरूले केवल भाषा उत्पादन गर्ने मात्र होइन, विश्वासयोग्य देखिने तर प्रमाण विहीन तर्कहरू पनि सिर्जना गर्न सक्छन् । यी प्रणालीहरूले उत्पन्न गरेका सामग्रीहरू आकर्षक, प्रवाहपूर्ण र तथ्यजस्तो देखिए पनि ती गहिरो विश्लेषण र परीक्षणबिना सत्यको भ्रम सिर्जना गर्न सक्छन् । यदि विद्यार्थीहरू विश्लेषण, मूल्याङ्कन र संश्लेषण जस्ता समालोचनात्मक सीपहरूमा प्रशिक्षित छैनन् भने उनीहरू यस्ता सामग्रीप्रति आलोचना विहीन रूपमा आकर्षित हुने सम्भावना बढ्छ, जसको परिणामस्वरूप झूट, भ्रम वा गलत प्रचारमा विश्वास गर्न पुग्छन्। यसले ज्ञानको प्रयोगमा गम्भीर कमजोरी ल्याउँछ र शिक्षा प्रणालीलाई केवल जानकारी ग्रहण गर्ने ढाँचामा सीमित पार्दछ ।
समाचारहरूमा देखिएअनुसार केही प्रचारमुखी समूहहरूले एआई प्रणालीलाई पूर्वाग्रही र असत्य सूचनाले प्रशिक्षण दिइरहेका छन्, जसले भ्रमपूर्ण र राजनीतिक रूपमा प्रेरित सामग्रीहरू जन्माउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा यदि प्रयोगकर्ताहरूमा विश्लेषणात्मक सोच र स्रोतको आलोचनात्मक मूल्याङ्कन गर्ने क्षमता छैन भने, उनीहरू सहजै यस्ता खतरनाक सूचना–प्रवृत्तिहरूको शिकार बन्न सक्छन् । यो केवल व्यक्तिगत भ्रमको विषय होइन; यो लोकतान्त्रिक समाजको ज्ञान–स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित गम्भीर मुद्दा हो । तसर्थ, आजको शिक्षा प्रणालीले विद्यार्थीलाई सूचना पचाउने होइन, सूचना परीक्षण गर्ने जिम्मेवार र विवेकशील प्रयोगकर्ता बनाउनु अत्यावश्यक छ — जसको जरा समालोचनात्मक सोचको दृढ अभ्यासमा बस्नुपर्छ ।
समालोचनात्मक सोचको महत्व अहिलेको जटिल सूचना प्रवाहयुक्त युगमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा गहिरो रूपमा चिनिएको छ । त्यसैले संसारका थुप्रै देशहरूका पाठ्यक्रम विकासकर्ताहरूले ४ सी ( Critical thinking, Creativity, Collaboration, Communication) सीपलाई शिक्षा प्रणालीको मेरुदण्डका रूपमा समावेश गरिरहेका छन् । नेपालले पनि प्रारम्भिक कक्षाका लागि बनाइएको समग्र पाठ्यक्रममा समालोचनात्मक सोचलाई मुख्य ‘Soft Skill’ रूपमा समेटेको देखिन्छ, जुन नीतिगत रूपमा सकारात्मक संकेत हो। यस्तो प्रयासले शिक्षा प्रणालीलाई केवल सूचना हस्तान्तरणको माध्यम नभई सोच, विश्लेषण र सृजनशीलताको प्रयोगशालातर्फ उन्मुख गराउने सम्भावना बोकेको छ ।
तर नीतिगत प्रतिबद्धता मात्रले व्यवहारिक रूपान्तरण सुनिश्चित गर्दैन, जबसम्म त्यो शिक्षण अभ्यास र कक्षाकोठाको संस्कृतिमा गहिराइसम्म पुग्दैन। काठमाडौँका सार्वजनिक विद्यालयमा गरिएका अध्ययनहरूले देखाउँछन् कि सिकाइ अझै पनि शिक्षक–केन्द्रित, पाठ्यपुस्तक–निर्भर र रटन्ते अभ्यासमा सीमित छ । विद्यार्थीलाई प्रश्न गर्न भन्दा जवाफ दोहोर्याउन प्रोत्साहित गरिन्छ, जसले समालोचनात्मक सोचको अभ्यासलाई दबाउँछ । यथार्थमा, शिक्षण–सिकाई पद्धति परिवर्तन, मूल्याङ्कन प्रणाली सुधार, र शिक्षकलाई व्यावसायिक विकासका माध्यमबाट नयाँ शिक्षण प्रविधिमा अभ्यस्त बनाउनु आवश्यक छ, अन्यथा नीति कागजमै सीमित रहनेछ र समालोचनात्मक सोचको अभ्यास केवल भाषिक गफमा सीमित हुनेछ ।
समालोचनात्मक सोचको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा शिक्षकमैत्री दृष्टिकोणको अभाव एक गम्भीर अवरोधका रूपमा देखा परेको छ । धेरै शिक्षिका–शिक्षकहरूले बहस, प्रश्न वा आलोचनालाई अनुशासन विघटन वा व्यक्तिगत चुनौतीको रूपमा बुझ्ने प्रवृत्ति राख्ने गरेका छन्, जसले कक्षाकोठामा खुला संवाद, वैकल्पिक दृष्टिकोण र सोचको बहुलतालाई अवरोध पु¥याउँछ। यस किसिमको सोचले शिक्षणलाई एकतर्फी व्याख्यान र तथ्य सम्प्रेषणमा सीमित पार्दछ, जहाँ विद्यार्थी मौन श्रोतामात्र हुन्छन् । १२ कक्षाको अङ्ग्रेजी पाठ्यक्रममा आलोचनात्मक सोचलाई प्रमुख योग्यता मानेर समेटिए तापनि, मूल्याङ्कन प्रणाली अझै पनि रटन्ते शैलीमै आधारित भएकोले शिक्षकहरूमा पाठ्यपुस्तकभन्दा बाहिरको सक्रिय विचार प्रवाह गराउने उत्साह न्यून देखिन्छ ।
यस्तो परिवेशमा एनिस र पॉल–एल्डरका फ्रेमवर्कहरू शिक्षण अभ्यासमा आवश्यक रूपान्तरण ल्याउन सक्ने व्यावहारिक उपकरण हुन् । एनिसको दृष्टिकोण र सीपको ढाँचाले शिक्षणलाई चरणबद्ध, उद्देश्य–केन्द्रित र विद्यार्थीकै संलग्नतामा आधारित बनाउँछ भने पॉल–एल्डरको आठ तत्त्वीय सोच ढाँचाले शिक्षण प्रक्रियामा आत्मनिरीक्षण र मूल्याङ्कनको स्थान सृजना गर्छ। यी ढाँचाहरूले कक्षामा प्रश्न गर्नेलाई अनुशासन भङ्ग गर्ने होइन, गहन सोचमा सहभागी हुने रूपमा बुझ्न उत्प्रेरित गर्छन् । त्यसैले, शिक्षकको दृष्टिकोण परिवर्तन गर्दै आलोचनात्मक सोचलाई सकारात्मक शैक्षिक अभ्यासका रूपमा पुनः परिभाषित गर्न यस्ता संरचनागत उपकरणहरूको प्रयोग अनिवार्य छ। शिक्षण पद्धतिको रूपान्तरण शिक्षककै चेतनशीलता र विचारगत सङ्क्रमणमा भर पर्ने भएकाले सोचको परिवर्तन नै कार्यान्वयनको सुरुवात हो ।
समालोचनात्मक सोचको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा शिक्षकमैत्री दृष्टिकोणको अभाव एक गम्भीर अवरोधका रूपमा देखा परेको छ । धेरै शिक्षिका–शिक्षकहरूले बहस, प्रश्न वा आलोचनालाई अनुशासन विघटन वा व्यक्तिगत चुनौतीको रूपमा बुझ्ने प्रवृत्ति राख्ने गरेका छन्, जसले कक्षाकोठामा खुला संवाद, वैकल्पिक दृष्टिकोण र सोचको बहुलतालाई अवरोध पु¥याउँछ । यस किसिमको सोचले शिक्षणलाई एकतर्फी व्याख्यान र तथ्य सम्प्रेषणमा सीमित पार्दछ, जहाँ विद्यार्थी मौन श्रोतामात्र हुन्छन् । १२ कक्षाको अङ्ग्रेजी पाठ्यक्रममा आलोचनात्मक सोचलाई प्रमुख योग्यता मानेर समेटिए तापनि, मूल्याङ्कन प्रणाली अझै पनि रटन्ते शैलीमै आधारित भएकोले शिक्षकहरूमा पाठ्यपुस्तकभन्दा बाहिरको सक्रिय विचार प्रवाह गराउने उत्साह न्यून देखिन्छ ।
यस्तो परिवेशमा एनिस र पॉल–एल्डरका फ्रेमवर्कहरू शिक्षण अभ्यासमा आवश्यक रूपान्तरण ल्याउन सक्ने व्यावहारिक उपकरण हुन् । एनिसको दृष्टिकोण र सीपको ढाँचाले शिक्षणलाई चरणबद्ध, उद्देश्य–केन्द्रित र विद्यार्थीकै संलग्नतामा आधारित बनाउँछ भने पॉल–एल्डरको आठ तत्त्वीय सोच ढाँचाले शिक्षण प्रक्रियामा आत्मनिरीक्षण र मूल्याङ्कनको स्थान सृजना गर्छ। यी ढाँचाहरूले कक्षामा प्रश्न गर्नेलाई अनुशासन भङ्ग गर्ने होइन, गहन सोचमा सहभागी हुने रूपमा बुझ्न उत्प्रेरित गर्छन् । त्यसैले, शिक्षकको दृष्टिकोण परिवर्तन गर्दै आलोचनात्मक सोचलाई सकारात्मक शैक्षिक अभ्यासका रूपमा पुनः परिभाषित गर्न यस्ता संरचनागत उपकरणहरूको प्रयोग अनिवार्य छ। शिक्षण पद्धतिको रूपान्तरण शिक्षककै चेतनशीलता र विचारगत सङ्क्रमणमा भर पर्ने भएकाले सोचको परिवर्तन नै कार्यान्वयनको सुरुवात हो ।
लेखक डम्मर सिंह साउद, सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक हुन् ।
