दार्चुला/४ साउन – मानव सभ्यताको इतिहासमा केही यस्ता आविष्कार भएका छन्, जसले केवल प्रविधिलाई होइन, सोच्ने, सिक्ने र समाज निर्माण गर्ने सम्पूर्ण प्रक्रियालाई परिवर्तन गरेका छन् । मुद्रणयन्त्रको आविष्कारले ज्ञानलाई सीमित वर्गबाट आम मानिससम्म पु¥यायो । इन्टरनेटले विश्वलाई एउटै डिजिटल गाउँमा रूपान्तरण गरिदियो। आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता ले अर्को यस्तै ऐतिहासिक मोड सिर्जना गरेको छ। अहिले संसारभरका करोडौँ मानिसले कुनै विषय जान्न, लेख लेख्न, अनुसन्धान गर्न, अनुवाद गर्न, गणना गर्न वा निर्णय लिन कृत्रिम बुद्धिमत्ताको सहायता लिइरहेका छन्। केही सेकेन्डमै जटिल प्रश्नहरूको उत्तर प्राप्त गर्न सकिने भएकाले यो प्रविधि आधुनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनिसकेको छ ।
तर यहीँ एउटा गम्भीर प्रश्न पनि जन्मिएको छ । के हामी अहिले पहिलेभन्दा धेरै जान्ने भएका छौँ, कि केवल छिटो उत्तर प्राप्त गर्ने भएका छौँ ? के कृत्रिम बुद्धिमत्ताले हाम्रो बौद्धिक क्षमताको विस्तार गरिरहेको छ, कि बिस्तारै हाम्रो जिज्ञासा, खोजी प्रवृत्ति र आलोचनात्मक चिन्तनलाई कमजोर बनाइरहेको छ? आज विश्वभरि शिक्षा र अनुसन्धानको क्षेत्रमा भइरहेको बहसको केन्द्र यही प्रश्न बनेको छ ।
समस्या कृत्रिम बुद्धिमत्तामा होइन, त्यसप्रति बढ्दो हाम्रो निर्भरतामा छ । उत्तर प्राप्त गर्नु र ज्ञान निर्माण गर्नु एउटै कुरा होइन। ज्ञानको वास्तविक यात्रा उत्तरबाट होइन, प्रश्नबाट सुरु हुन्छ । तर कृत्रिम बुद्धिमत्ताले हाम्रा धेरै प्रश्नहरूको उत्तर यति सहज र छिटो दिन थालेको छ कि प्रश्नपछि नयाँ प्रश्न जन्मिने, नयाँ विषय खोज्ने र विभिन्न दृष्टिकोणसँग साक्षात्कार हुने परम्परा क्रमशः कमजोर हुँदै गएको छ ।
पहिले कुनै विषय खोज्दा हामीले विभिन्न पुस्तक, अनुसन्धान लेख, वेबसाइट र फरक मतहरू पढ्नुपथ्र्यो । एउटा उत्तर खोज्ने क्रममा अर्को प्रश्न भेटिन्थ्यो । एउटा लेख पढ्दा अर्को लेखकको विचारसँग परिचित भइन्थ्यो। कतिपय अवस्थामा खोजिएको भन्दा धेरै महत्त्वपूर्ण कुरा अनायासै भेटिन्थ्यो । शिक्षाशास्त्रमा यसलाई आकस्मिक सिकाइ भनिन्छ । यही आकस्मिक सिकाइले मानिसको ज्ञानको क्षितिज फराकिलो बनाउँछ । तर आज कृत्रिम बुद्धिमत्ताले हामीलाई सिधै निष्कर्ष दिन्छ । यात्रा छोटिन्छ । उत्तर प्राप्त हुन्छ। खोज प्रायः त्यहीँ टुंगिन्छ ।
यही परिवर्तनले भविष्यको शिक्षाप्रति नयाँ प्रश्न खडा गरेको छ । सूचना प्राप्त गर्नु अब चुनौती रहेन । चुनौती त सूचना बुझ्नु, त्यसको सत्यता परीक्षण गर्नु, विभिन्न दृष्टिकोण तुलना गर्नु र त्यसबाट नयाँ विचार निर्माण गर्नु हो। दुर्भाग्यवश, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको अत्यधिक प्रयोगले कतिपय अवस्थामा उत्तरलाई नै ज्ञानको पर्याय बनाइदिएको छ । यसले तत्काल सुविधा त दिन्छ, तर दीर्घकालमा सोच्ने बानीलाई कमजोर बनाउन सक्छ ।
नेपाल पनि यस परिवर्तनबाट अलग छैन। केही वर्षअघिसम्म विश्वविद्यालयका विद्यार्थी पुस्तकालयमा घण्टौँ बिताउँथे । अनुसन्धान प्रस्ताव तयार गर्न दर्जनौँ अनुसन्धान लेख अध्ययन गर्नुपथ्र्यो। अङ्ग्रेजी भाषामा लेख लेख्नु धेरैका लागि चुनौतीपूर्ण थियो। आज त्यही काम केही मिनेटमै सम्भव भएको छ । अनुसन्धानको शीर्षक सुझाउनदेखि साहित्य समीक्षा तयार गर्न, भाषा सम्पादन गर्न, प्रस्तुति बनाउन र प्रारम्भिक मस्यौदा लेख्नसम्म कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोग तीव्र गतिमा बढेको छ । यसले शिक्षा र अनुसन्धानलाई सहज बनाएको छ । विशेषतः सीमित स्रोत–साधन भएका नेपाली विद्यार्थी र अनुसन्धानकर्ताका लागि यो ठूलो अवसर हो ।
तर अवसरसँगै जोखिम पनि उत्तिकै ठूलो छ। अहिले विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म धेरै विद्यार्थीले विषय बुझ्नुभन्दा पहिले उत्तर खोज्ने बानी विकास गरिरहेका छन् । कतिपयले कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट प्राप्त सामग्रीलाई आफ्नै सिर्जना ठानेर प्रयोग गर्न थालेका छन् । अनुसन्धानमा मौलिक चिन्तन, स्वतन्त्र विश्लेषण र गहिरो अध्ययनको स्थान क्रमशः तयार उत्तरले लिन थालेको देखिन्छ। यसले शैक्षिक इमानदारीमाथि मात्र होइन, अनुसन्धान संस्कृतिमाथि पनि प्रश्न उठाएको छ ।
यस सन्दर्भमा दोष कृत्रिम बुद्धिमत्ताको होइन। दोष हाम्रो प्रयोग शैलीको हो । चक्कु शल्यचिकित्सकको हातमा जीवन बचाउने साधन हुन्छ भने अपराधीको हातमा हत्या गर्ने हतियार। कृत्रिम बुद्धिमत्ता पनि त्यस्तै हो । यसले सोच्ने काम गर्न सक्दैन, तर सोच विस्तार गर्न अवश्य सक्छ । यसले ज्ञान सिर्जना गर्न सक्दैन, तर ज्ञान निर्माणको यात्रालाई सहज बनाउन सक्छ। त्यसैले यसको उपयोग हाम्रो बौद्धिक जिम्मेवारीमा निर्भर गर्दछ ।
नेपालको शिक्षा प्रणालीका लागि अहिलेको सबैभन्दा ठूलो चुनौती प्रविधिको पहुँच मात्र होइन, प्रविधिको संस्कार हो । विद्यालयहरूमा विद्यार्थीलाई कृत्रिम बुद्धिमत्ता कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने सिकाइ भइरहेको छ, तर किन र कहाँसम्म प्रयोग गर्ने भन्ने विषयमा पर्याप्त बहस भएको छैन । विश्वविद्यालयहरूमा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोगसम्बन्धी स्पष्ट नीति अझै विकसित हुन सकेको छैन । अनुसन्धानमा यसको प्रयोग कहाँसम्म स्वीकार्य हो, त्यसलाई कसरी उद्धृत गर्ने, मौलिकता कसरी सुनिश्चित गर्ने भन्ने विषयमा स्पष्ट मार्गनिर्देशनको आवश्यकता टड्कारो रूपमा देखिएको छ ।
शिक्षकको भूमिका पनि अब परिवर्तन हुनैपर्छ। अब शिक्षक सूचना दिने व्यक्ति मात्र भएर पुग्दैन। सूचना त विद्यार्थीले मोबाइलबाटै प्राप्त गर्न सक्छ । शिक्षकको वास्तविक भूमिका जिज्ञासा जगाउने, प्रश्न गर्न सिकाउने, प्रमाणको मूल्याङ्कन गराउने, असहमतिलाई सम्मान गर्न सिकाउने र स्वतन्त्र चिन्तन विकास गराउने हो । भविष्यमा सफल हुने विद्यार्थी धेरै उत्तर कण्ठ गर्ने होइन, सही प्रश्न गर्न सक्ने विद्यार्थी हुनेछ ।
अनुसन्धान क्षेत्रमा पनि यही कुरा लागु हुन्छ । अनुसन्धानको उद्देश्य पहिले कसैले भनेको कुरा दोहो¥याउनु होइन, नयाँ कुरा भन्नु हो । नयाँ ज्ञान त्यतिबेला जन्मिन्छ, जब अनुसन्धानकर्ताले स्थापित मान्यतालाई प्रश्न गर्छ, विरोधाभास खोज्छ, प्रमाण परीक्षण गर्छ र नयाँ दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ताले यो प्रक्रिया छोट्याउन सक्छ, तर यसको विकल्प बन्न सक्दैन। किनभने सिर्जनशीलता, कल्पनाशक्ति, नैतिक विवेक र आलोचनात्मक चिन्तन कुनै पनि यन्त्रले प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन ।
अर्कोतर्फ, नेपालले कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई अवसरका रूपमा उपयोग गर्ने पर्याप्त सम्भावना पनि बोकेको छ । भौगोलिक विकटता, सीमित पुस्तकालय, अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानमा कम पहुँच र भाषागत कठिनाइस्ता समस्याले लामो समयदेखि नेपाली विद्यार्थी र अनुसन्धानकर्तालाई प्रभावित गर्दै आएका छन् । यदि जिम्मेवार ढङ्गले प्रयोग गरियो भने कृत्रिम बुद्धिमत्ताले यी धेरै सीमाहरू हटाउन सक्छ । दुर्गम जिल्लाको विद्यार्थीले पनि विश्वका उत्कृष्ट विश्वविद्यालयका अवधारणा बुझ्न सक्छ । ग्रामीण शिक्षकले गुणस्तरीय शिक्षण सामग्री तयार गर्न सक्छन् । अनुसन्धानकर्ताले विश्वव्यापी अनुसन्धानसँग तत्काल सम्पर्क स्थापित गर्न सक्छन् । यस अर्थमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता ज्ञानको लोकतन्त्रीकरण गर्ने ऐतिहासिक अवसर पनि हो ।
तर अवसरलाई उपलब्धिमा बदल्न नीति आवश्यक हुन्छ । शिक्षा मन्त्रालय, विश्वविद्यालय अनुदान आयोग, विश्वविद्यालयहरू र अनुसन्धान संस्थाहरूले कृत्रिम बुद्धिमत्तासम्बन्धी स्पष्ट राष्ट्रिय नीति निर्माण गर्नुपर्छ । डिजिटल साक्षरता, शैक्षिक नैतिकता, मौलिक लेखन, तथ्य परीक्षण र जिम्मेवार प्रविधि प्रयोगलाई विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्मको पाठ्यक्रममा समावेश गर्नुपर्छ । अन्यथा हामी प्रविधिमा अगाडि बढे पनि बौद्धिक रूपमा पछाडि पर्ने जोखिमबाट मुक्त हुने छैनौँ ।
समग्रमा भन्नुपर्दा, कृत्रिम बुद्धिमत्ता हाम्रो समयको सबैभन्दा शक्तिशाली उपकरण हो । तर उपकरणले सभ्यता निर्माण गर्दैन, त्यसको प्रयोग गर्ने चेतनाले निर्माण गर्छ । यदि हामीले कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई सोचाइको विकल्प बनायौँ भने उत्तर त धेरै प्राप्त हुनेछ, तर ज्ञानको गहिराइ घट्दै जानेछ । यदि यसलाई जिज्ञासा विस्तार गर्ने सहयात्री बनायौँ भने यसले मानव क्षमताको अभूतपूर्व विस्तार गर्न सक्छ ।
हामीले आज रोज्ने बाटोले भविष्यको शिक्षा, अनुसन्धान र समाजको दिशा तय गर्नेछ । त्यसैले हाम्रो प्राथमिकता केवल छिटो उत्तर खोज्ने होइन, गहिरो प्रश्न गर्ने संस्कृतिको निर्माण हुनुपर्छ । किनभने अन्ततः सभ्यतालाई अगाडि बढाउने शक्ति उत्तरमा होइन, प्रश्नमा हुन्छ ।
(लेखक बसन्ती बोहोरा सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसकी विद्यार्थी हुन् ।)
