काठमाडौँ/६ बैशाख – शिक्षाको अर्थ र यसको वास्तविक आयामबारे चिन्तन गर्दा म प्रायः एउटा गम्भीर प्रश्नको सामना गर्छु—के शिक्षा भनेको तोकिएको पाठ्यक्रम, निर्धारित परीक्षा प्रणाली र सीमित मूल्याङ्कन विधिमा मात्र सीमित विषय हो? वा यो त्योभन्दा कतै गहिरो, विस्तृत र मानवीय सम्भावनाको असीमित आकाश हो ? मेरो विचारमा शिक्षालाई तोकिएको संयन्त्रको पिँजडामा राख्नु यसको मूलभूत अवधारणा विरुद्धको कार्य हो । शिक्षा विचार हो, परिकल्पना हो, सम्भावना हो र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा—यो विकल्पको निरन्तर खोज हो । यसकारण विकल्परहित पिँजडालाई फाल्नुपर्छ भन्ने मेरो स्पष्ट मान्यता हो । यस लेखमा म यही अवधारणाको गहिराइमा पुगेर वर्तमान शिक्षा प्रणालीको सीमितता र यसले सिर्जना गरेको मानसिक पिँजडाको विश्लेषण गर्नेछु ।
शिक्षाको पिँजडा : मेरो दृष्टिमा के हो र कस्तो छ ?
हामीले निर्माण गरेको शैक्षिक संयन्त्र आफैँमा एउटा सुन्दर देखिने तर भित्रभित्रै घातक पिँजडा बनेको छ । यो पिँजडा अदृश्य छ तर अत्यन्त बलियो छ। यस पिँजडामा पाठ्यक्रमका तोकिएका भागहरू छन्, परीक्षाका निश्चित प्रश्न ढाँचा छन्, रटन्त विद्याको अनिवार्यता छ, र शिक्षक–विद्यार्थीबिचको सम्बन्धलाई पनि एउटा यान्त्रिक सम्बन्धमा सीमित गरिएको छ । मैले देखेको छु—विद्यार्थीहरू कक्षाकोठामा छिर्ने बित्तिकै उनीहरूको स्वाभाविक जिज्ञासा, खोजी गर्ने प्रवृत्ति र सिर्जनशीलता क्रमशः हराउँदै जान्छ । उनीहरूलाई प्रश्न सोध्न सिकाइन्छ, तर कुनै विषयमा गहिरो जिज्ञासा राख्न प्रोत्साहित गरिँदैन । उनीहरूलाई उत्तर दिन सिकाइन्छ, तर प्रश्न नै परिवर्तन गर्न सिकाइँदैन ।
यो पिँजडा केवल भौतिक रूपमा मात्र होइन, मानसिक रूपमा पनि विद्यार्थीहरूको चेतनालाई बन्दी बनाउँछ। “यति नै पढ्नुपर्छ,“ “यसरी नै लेख्नुपर्छ,“ “यही नै सही उत्तर हो“—यी र यस्तै आदेशहरूले विद्यार्थीको सोच्ने क्षमतालाई खुम्च्याउँछन् । उनीहरू वैकल्पिक चिन्तनको सम्भावनाबाट वञ्चित हुन्छन् । यो अवस्था ठीक त्यस्तै हो जस्तो पिँजडामा राखेको मेसिन घडीको माध्यमले चल्छ । घडीको सुईले तोकेको समयमा घण्टी बज्छ, ठीक त्यसैगरी तोकिएको पाठ्यक्रम सकेपछि परीक्षा हुन्छ र परीक्षा सकेपछि अर्को कक्षा, तर के यो प्रक्रियाले साँच्चै ज्ञानको सिर्जना गर्छ ? के यसले मानवीय चेतनाको विकास गर्छ? मेरो अनुभवले भन्छ—गर्दैन ।
शिक्षाको मूलभूत अवधारणा : विचार, परिकल्पना र सम्भावना
शिक्षाको वास्तविक अर्थ केवल सूचना हस्तान्तरण होइन। मेरो बुझाइमा यो त चेतनाको विस्तार हो, विचारको विकास हो । मानव सभ्यताको इतिहास हेर्ने हो भने, जुनसुकै महान् आविष्कार वा दार्शनिक चिन्तनको पछाडि स्वतन्त्र विचार र परिकल्पनाको ठूलो हात रहेको पाइन्छ । न्युटनले स्याउ खसेको देखेर गुरुत्वाकर्षणको सिद्धान्त प्रतिपादन गरे, तर यदि उनी “प्रश्न नगर, पाठ्यक्रममा जे छ त्यही पढ“ भन्ने पिँजडामा हुर्केका भए, के त्यो सम्भव हुन्थ्यो ? आइन्स्टाइनले समय र स्थानको परम्परागत अवधारणालाई चुनौती दिए, तर यदि उनको चिन्तनलाई “तोकिएको सीमाभित्र रह“ भनेर बाँधिएको भए, के सापेक्षताको सिद्धान्त जन्मिन्थ्यो ?
विचार भनेको पूर्वनिर्धारित सीमाभित्रको यान्त्रिक प्रक्रिया होइन । विचार त स्वतन्त्रताको सन्तान हो । यसलाई जति स्वतन्त्रता दिइन्छ, त्यति नै यसले नयाँ आयामहरू खोज्दै जान्छ। परिकल्पना गर्नु भनेको वर्तमान यथार्थभन्दा पर गएर केही नयाँ सोच्नु हो । सम्भावना देख्नु भनेको “यो त हुनै सक्दैन“ भन्ने मानसिकताबाट माथि उठ्नु हो। यी तीनै तत्वा—विचार, परिकल्पना र सम्भावना—शिक्षाका आधारशिला हुन् । तर दुर्भाग्यवश, वर्तमान शैक्षिक संयन्त्रले यी तीनै तत्वालाई क्रमशः नष्ट गर्दै लगेको छ । यो देखेर मलाई अत्यन्त पीडा हुन्छ ।
विकल्पको खोज : शिक्षाको अर्को अनिवार्य पक्ष
जीवन आफैँमा अनिश्चितताहरूले भरिएको यात्रा हो । यहाँ हरेक मोडमा हामीले छनौट गर्नुपर्छ। यदि शिक्षाले हामीलाई विकल्पहरूको खोज गर्न र तिनको विश्लेषण गर्न सिकाउँदैन भने, त्यो शिक्षा अपूर्ण छ भन्ने मेरो ठोस विश्वास छ । आजको शैक्षिक प्रणालीमा विद्यार्थीलाई प्रायः एउटै बाटो देखाइन्छ—राम्रो अङ्क ल्याउने, प्रतिष्ठित पेशा अपनाउने, समाजले तोकेको सफलताको मापदण्डमा खरो उत्रने। तर जीवनमा आउने जटिल प्रश्नहरूको एउटै मात्र उत्तर हुँदैन । एउटै समस्याका धेरै समाधान हुन सक्छन्। एउटै परिस्थितिलाई धेरै कोणबाट हेर्न सकिन्छ ।
विकल्पको खोजले विद्यार्थीमा विश्लेषणात्मक क्षमता, आलोचनात्मक चिन्तन र निर्णय क्षमताको विकास गर्छ । यसले उनीहरूलाई परिस्थितिको दास नभई स्रष्टा बनाउँछ । तर जब शिक्षालाई पिँजडामा राखिन्छ, तब विकल्पहरू स्वतः हराउँदै जान्छन् । पाठ्यक्रममा जे छ, त्यही अन्तिम सत्य मान्नुपर्ने बाध्यता सिर्जना हुन्छ । यसले विद्यार्थीको मौलिक चिन्तनलाई गिजोल्छ र उनीहरूलाई स्थापित मान्यताहरूको अन्धानुकरण गर्ने यन्त्रमा परिणत गर्छ। मेरो विचारमा यो भन्दा ठूलो अशिक्षा अरू केही हुन सक्दैन ।
पिँजडाको असर : सक्षम व्यक्ति निर्माणमा बाधा
प्रश्न उठ्छ यस्तो पिँजडामा राखिएको शिक्षा प्रणालीले के साँच्चै सक्षम व्यक्ति निर्माण गर्न सक्छ? मेरो स्पष्ट उत्तर छ—सक्दैन । सक्षमता भनेको केवल कुनै विशेष विषयको ज्ञान हुनु मात्र होइन । सक्षमता भनेको परिवर्तनशील परिस्थितिमा अनुकूलन गर्न सक्ने क्षमता हो, जटिल समस्याहरूको समाधान खोज्न सक्ने योग्यता हो, नयाँ परिस्थितिमा नयाँ विचार प्रस्तुत गर्न सक्ने सिर्जनशीलता हो, र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा,आफ्नै चिन्तन र विवेकको प्रयोग गरेर निर्णय लिन सक्ने स्वायत्तता हो ।
वर्तमान शिक्षा प्रणालीले विद्यार्थीलाई पूर्वनिर्धारित उत्तरहरू कण्ठस्थ गर्न सिकाउँछ, तर प्रश्नहरूको पुनर्संरचना गर्न सिकाउँदैन। यसले तथ्यहरू सम्झन सिकाउँछ, तर तिनको आलोचनात्मक विश्लेषण गर्न सिकाउँदैन । यसले स्थापित सिद्धान्तहरू स्वीकार गर्न सिकाउँछ, तर तिनलाई चुनौती दिन सिकाउँदैन । परिणामस्वरूप, हामीले उत्पादन गरेका “शिक्षित“ व्यक्तिहरू सूचनाले भरिएका तर विवेकले रित्ता हुन सक्छन् । उनीहरू प्रमाणपत्रधारी त हुन्छन्, तर चिन्तनशील कम हुन्छन्। अनि सक्षम व्यक्ति निर्माण हुन्छन् कहाँ? मेरो चिन्तन यही हो ।
यो चिन्ता व्यर्थको होइन। आजको युगमा सूचना प्रविधिको अभूतपूर्व विकास भएको छ । कुनै पनि तथ्य वा जानकारी इन्टरनेटमा सजिलै उपलब्ध छ। यस्तो अवस्थामा केवल सूचना सम्झने र दोहो¥याउने क्षमताको मूल्य निरन्तर घट्दै गएको छ । बरु, ती सूचनाहरूको विश्लेषण गर्ने, तिनलाई नयाँ ढङ्गले संयोजन गर्ने, र तिनबाट नयाँ अर्थ निकाल्ने क्षमताको महत्त्व बढ्दै गएको छ। तर यस्तो क्षमता पिँजडामा राखिएको शिक्षाबाट विकास हुँदैन । यसका लागि खुला आकाश चाहिन्छ, जहाँ विचार स्वतन्त्र रूपमा उडान भर्न सकून् ।
पिँजडा फाल्नुपर्छ : मेरो प्रस्तावन
पिँजडा फाल्नु भनेको अनुशासनहीनता वा अराजकता होइन। यो त शिक्षाको मूलभूत उद्देश्यलाई पुनःस्थापित गर्ने प्रयास हो। यसका लागि म केही ठोस कदमहरूको प्रस्ताव गर्न चाहन्छु :
पहिलो, पाठ्यक्रमलाई लचिलो बनाउनुपर्छ । विद्यार्थीहरूलाई आफ्नो रुचि र क्षमताअनुसार विषय छनौट गर्ने अवसर दिनुपर्छ। सबैलाई एउटै साँचोले खोल्न खोज्नु मूर्खता हो ।
दोस्रो, मूल्याङ्कन प्रणालीमा आमूल परिवर्तन आवश्यक छ । केवल लिखित परीक्षामा आधारित मूल्याङ्कनले विद्यार्थीको वास्तविक क्षमता मापन गर्न सक्दैन। परियोजना कार्य, अनुसन्धान, सिर्जनात्मक लेखन, समस्या समाधान जस्ता विविध विधिहरू समावेश गर्नुपर्छ ।
तेस्रो, शिक्षकहरूको भूमिका परिवर्तन गर्नुपर्छ । उनीहरू सूचनाका स्रोत मात्र नभई सिकाइका सहजकर्ता बन्नुपर्छ। विद्यार्थीहरूलाई प्रश्न सोध्न, शङ्का गर्न र नयाँ विचार प्रस्तुत गर्न प्रोत्साहित गर्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ ।
चौथो, विद्यालय र कक्षाकोठाको भौतिक र मनोवैज्ञानिक वातावरणलाई परिवर्तन गर्नुपर्छ । कक्षाकोठा यस्तो ठाउँ हुनुपर्छ जहाँ विद्यार्थीहरू डर र हिचकिचाहटबिना आफ्ना विचार व्यक्त गर्न सकून् । गल्ती गर्नुलाई सिकाइको एक स्वाभाविक प्रक्रियाका रूपमा स्वीकार गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ ।
पाँचौँ, शिक्षाको उद्देश्यलाई पुनः परिभाषित गर्नुपर्छ। शिक्षा भनेको केवल रोजगारीको माध्यम मात्र होइन। यो त मानव जीवनलाई गहिराइ, अर्थ र सुन्दरता प्रदान गर्ने प्रक्रिया हो । यसले व्यक्तिलाई आत्मनिर्भर मात्र होइन, सचेत र संवेदनशील पनि बनाउनुपर्छ ।
निष्कर्ष : मेरो परिकल्पनाको मुक्त शिक्षा
शिक्षालाई पिँजडामा राख्ने प्रवृत्तिको अन्त्य हुनुपर्छ। यो पिँजडाचाहे पाठ्यक्रमको होस्, चाहे परीक्षा प्रणालीको, चाहे सामाजिक अपेक्षाको—सबैले विद्यार्थीको स्वाभाविक जिज्ञासा र सिर्जनशीलतालाई कुण्ठित गर्छन् । शिक्षा वास्तवमा विचारको स्वतन्त्र उडान हो, परिकल्पनाको असीमित आकाश हो, सम्भावनाको अनन्त यात्रा हो, र विकल्पहरूको निरन्तर खोज हो । यसकारण विकल्परहित पिँजडालाई फाल्नुपर्छ भन्ने मेरो स्पष्ट मान्यता हो ।
आजको चिन्तनले यही सन्देश दिन्छ । पिँजडा फालौँ, शिक्षालाई मुक्त गरौँ। विद्यार्थीहरूलाई के सोच्ने भनेर सिकाउनुको सट्टा कसरी सोच्ने भनेर सिकाऔँ । उनीहरूलाई तयार उत्तर दिनुको सट्टा प्रश्न सोध्न प्रोत्साहित गरौँ । स्थापित मान्यताहरूको अन्धानुकरण गर्न सिकाउनुको सट्टा तिनको विश्लेषण र पुनर्मूल्याङ्कन गर्न सिकाऔँ ।
यसो गर्न सकियो भने मात्र हामी साँच्चै सक्षम व्यक्तिहरूको निर्माण गर्न सक्छौँ । जो केवल परीक्षामा उच्च अङ्क ल्याउने मेसिन होइनन्, बरु जीवनका जटिल प्रश्नहरूको सामना गर्न, नयाँ समस्याहरूको समाधान खोज्न, र आफ्नो विवेकको प्रयोग गरेर निर्णय लिन सक्ने स्वायत्त चिन्तक हुन् । यही नै वास्तविक शिक्षाको सार हो र यही नै हाम्रो साझा लक्ष्य हुनुपर्छ ।
शिक्षालाई पिँजडाबाट मुक्त गरौँ, विचारलाई आकाश दिऔँ । किनकि जब विचार स्वतन्त्र हुन्छ, तब मात्र मानव सभ्यताले नयाँ उचाइहरू छुन सक्छ। यो कार्य चुनौतीपूर्ण छ, तर असम्भव छैन । आवश्यकता छ त केवल सामूहिक इच्छाशक्ति र स्पष्ट दृष्टिकोणको । पिँजडा फालौँ, शिक्षालाई मुक्त गरौँ, र सम्भावनाको नयाँ युगको सुरुवात गरौँ । यही मेरो अन्तिम निष्कर्ष हो र यही मेरो चिन्तनको सार हो ।
होमराज खड्का
