काठमाडौँ /२४ वैशख – शिक्षा केवल पाठ्यपुस्तक, परीक्षा र प्रमाणपत्रको विषय होइन । शिक्षा एउटा जीवित सामाजिक प्रक्रिया हो, जसले व्यक्तिको सोच, व्यवहार, सम्बन्ध, आत्मविश्वास र समाजको भविष्य निर्माण गर्छ । विद्यालयमा विद्यार्थीले जे सिक्छन्, त्यो केवल शिक्षकले बोलेको पाठबाट मात्र आउँदैन; उनीहरूले शिक्षकको भावनात्मक अवस्था, विद्यालयको वातावरण, नेतृत्वको शैली, परिवारको अपेक्षा, राज्यको नीति र समाजको संस्कृतिबाट पनि सिकिरहेका हुन्छन् । आज विश्वभरि शिक्षा प्रणालीलाई हेर्ने दृष्टिकोण परिवर्तन हुँदै गएको छ । अब केवल “विद्यार्थीले कति अंक ल्यायो?” भन्ने प्रश्न पर्याप्त मानिँदैन। बरु “शिक्षक कस्तो अवस्थामा छन् ?”, “विद्यालयको वातावरण कस्तो छ ?”, “नीतिहरूले शिक्षक र विद्यार्थीलाई सहयोग गरिरहेका छन् कि दबाब सिर्जना गरिरहेका छन् ?” भन्ने प्रश्नहरू बढी महत्त्वपूर्ण बन्न थालेका छन् । नेपालको वर्तमान शैक्षिक अवस्था पनि यही गहिरो बहसको केन्द्रमा उभिएको छ ।
आज नेपालका धेरै शिक्षकहरू अत्यधिक कार्यभार, प्रशासनिक दबाब, अस्थिर नीति, सीमित स्रोत, राजनीतिक हस्तक्षेप, सामाजिक अपेक्षा र आर्थिक असुरक्षाबीच काम गरिरहेका छन् । एउटा शिक्षक बिहान विद्यालयमा पुग्नुअघि नै घरको आर्थिक चिन्ता, सामाजिक दायित्व र व्यक्तिगत तनावसँग संघर्ष गरिरहेको हुन्छ । विद्यालय पुगेपछि उसले केवल पढाउने काम मात्र गर्दैन; हाजिरी, प्रतिवेदन, फाराम, योजना, अभिलेख, तालिम, परीक्षा व्यवस्थापन, अतिरिक्त गतिविधि र विभिन्न प्रशासनिक जिम्मेवारी पनि सम्हाल्नुपर्छ । कतिपय ग्रामीण विद्यालयमा एउटै शिक्षकले धेरै कक्षामा पढाउनुपर्ने अवस्था छ । कतै शिक्षक अभाव छ, कतै विद्यार्थी संख्या घट्दो छ, कतै भौतिक संरचना कमजोर छ । यस्तो अवस्थामा शिक्षकले आफूलाई थकित, अवमूल्यित र भावनात्मक रूपमा कमजोर महसुस गर्नु अस्वाभाविक होइन ।
एउटा शिक्षक बिहान विद्यालयमा पुग्नुअघि नै घरको आर्थिक चिन्ता, सामाजिक दायित्व र व्यक्तिगत तनावसँग संघर्ष गरिरहेको हुन्छ ।
तर शिक्षा प्रणालीको सबैभन्दा गम्भीर पक्ष यही हो कि शिक्षकको यो अवस्था केवल शिक्षकमै सीमित रहँदैन । यसको प्रभाव क्रमशः विद्यालयको वातावरण हुँदै विद्यार्थीको सिकाइ र मानसिक स्वास्थ्यसम्म पुग्छ । जब शिक्षक निरन्तर तनावमा हुन्छन्, उनीहरूको धैर्यता घट्छ, सिर्जनशीलता कम हुन्छ, सम्बन्धहरू कठोर बन्छन् र कक्षाकोठामा सकारात्मक ऊर्जा कमजोर हुन्छ । विद्यार्थीहरू अत्यन्त संवेदनशील हुन्छन् । उनीहरूले शिक्षकको आवाजको स्वर, अनुहारको भाव, व्यवहारको परिवर्तन र वातावरणको तनाव सजिलै महसुस गर्छन् । त्यसैले शिक्षकको भावनात्मक अवस्था विद्यार्थीको सिकाइसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको हुन्छ ।
नेपालका धेरै विद्यालयमा अहिले देखिने समस्या केवल विद्यार्थीको अनुशासन वा पढाइको कमजोरी मात्र होइन; त्यो प्रणालीगत दबाबको परिणाम पनि हो । जब शिक्षा नीतिहरू बारम्बार परिवर्तन हुन्छन्, पाठ्यक्रम पर्याप्त तयारीबिना लागू गरिन्छ, परीक्षा केन्द्रित संस्कृति हाबी हुन्छ र विद्यालयलाई केवल नतिजाको आधारमा मूल्याङ्कन गरिन्छ, तब सम्पूर्ण प्रणाली दबाबमा जान्छ । विद्यालय प्रशासन माथिबाट आएको निर्देशन पूरा गर्न व्यस्त हुन्छ । शिक्षक लक्ष्य, प्रतिवेदन र मूल्याङ्कनको चापमा हुन्छन् । अन्ततः यसको असर विद्यार्थीमाथि पर्छ । उनीहरू सिकाइलाई आनन्द, जिज्ञासा र आत्मविकासको प्रक्रिया होइन, तनाव र प्रतिस्पर्धाको माध्यमका रूपमा अनुभव गर्न थाल्छन् ।
नेपालमा पछिल्लो समय निजी र सामुदायिक विद्यालयबीचको असमानता पनि शिक्षा प्रणालीको महत्त्वपूर्ण प्रश्न बनेको छ । धेरै अभिभावक निजी विद्यालयलाई “गुणस्तरीय” र सामुदायिक विद्यालयलाई “कमजोर” भनेर हेर्ने प्रवृत्ति बढेको छ । तर गुणस्तर केवल अंग्रेजी माध्यम, भवन वा परीक्षा नतिजाबाट मात्र निर्धारण हुँदैन। शिक्षकलाई कस्तो सम्मान दिइएको छ, विद्यालयमा कस्तो भावनात्मक वातावरण छ, विद्यार्थीलाई कति सुरक्षित र सुन्ने संस्कार छ भन्ने कुरा अझ गहिरो पक्ष हुन् । कतिपय निजी विद्यालयमा शिक्षकहरू अत्यधिक निगरानी, न्यून तलब र असुरक्षित रोजगारीबीच काम गरिरहेका हुन्छन् । त्यहाँ अनुशासनको नाममा डरको संस्कृति हुन सक्छ । अर्कोतर्फ, कतिपय सामुदायिक विद्यालयमा स्रोत सीमित भए पनि सम्बन्ध, सहकार्य र मानवीय वातावरण राम्रो हुन सक्छ । यसले शिक्षा केवल संरचनाको विषय होइन; त्यो सम्बन्ध र संस्कृतिको विषय पनि हो भन्ने कुरा पुष्टि गर्दछ ।
आजको नेपाली समाजमा शिक्षकप्रति सम्मानको भाषिक संस्कृति अझै बाँकी भए पनि व्यवहारिक रूपमा शिक्षकहरू धेरै चुनौतीमा छन् । विशेषतः ग्रामीण क्षेत्रमा शिक्षकले सामाजिक अपेक्षा धेरै वहन गर्नुपर्छ । उनी केवल पढाउने व्यक्ति होइन; समाजको सल्लाहकार, कार्यक्रम व्यवस्थापक, अभिभावकसँगको मध्यस्थकर्ता र कहिलेकाहीँ सामाजिक विवाद समाधानकर्ता पनि हुन्छन् । तर यति ठूलो भूमिकाका बाबजुद शिक्षकको मानसिक स्वास्थ्य, भावनात्मक थकान र पेशागत विकासबारे पर्याप्त बहस हुँदैन । शिक्षकलाई “सबै सहन सक्ने” व्यक्तिका रूपमा हेर्ने संस्कारले उनीहरूको मानवीय पक्षलाई ओझेलमा पारेको छ ।
शिक्षकलाई “सबै सहन सक्ने” व्यक्तिका रूपमा हेर्ने संस्कारले उनीहरूको मानवीय पक्षलाई ओझेलमा पारेको छ ।
जब शिक्षक भावनात्मक रूपमा सुरक्षित, सम्मानित र समर्थित हुन्छन्, तब विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धि, आत्मविश्वास, विद्यालय सहभागिता र मानसिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक परिवर्तन आउँछ भन्ने कुरा विश्वव्यापी अध्ययनले देखाएको छ । नेपालको सन्दर्भमा पनि यो कुरा अत्यन्त सान्दर्भिक छ । यदि शिक्षकलाई निरन्तर आलोचना, राजनीतिक दबाब र असुरक्षामा राखिन्छ भने उनीहरूले विद्यार्थीलाई प्रेरणादायी वातावरण दिन सक्दैनन् । त्यसैले विद्यार्थीको भविष्य सुधार्न चाहने हो भने शिक्षकको वर्तमान सुधार्न आवश्यक छ ।
शिक्षा प्रणालीमा नेतृत्वको भूमिका पनि अत्यन्त निर्णायक हुन्छ । विद्यालय प्रमुख, शिक्षा शाखा, स्थानीय तह र नीति निर्माताहरूले कस्तो दृष्टिकोण अपनाउँछन् भन्ने कुराले विद्यालयको संस्कार निर्धारण गर्छ । यदि नेतृत्व नियन्त्रण, डर र आदेशमा आधारित छ भने विद्यालयमा तनाव बढ्छ । यदि नेतृत्व सहकार्य, संवाद र विश्वासमा आधारित छ भने विद्यालयमा सकारात्मक ऊर्जा निर्माण हुन्छ । नेपालका कतिपय विद्यालयमा प्रधानाध्यापकले शिक्षकलाई निर्णय प्रक्रियामा सहभागी गराउने, भावनात्मक सहयोग दिने र सहकार्यको वातावरण बनाउने प्रयास गरेका उदाहरणहरू प्रेरणादायी छन् । त्यस्ता विद्यालयमा शिक्षकहरू बढी जिम्मेवार, उत्साही र सिर्जनशील देखिन्छन्। विद्यार्थीहरू पनि सुरक्षित र सक्रिय अनुभव गर्छन् ।
नेपालको शिक्षा प्रणालीमा अर्को गम्भीर समस्या परीक्षा केन्द्रित मानसिकता हो । धेरै विद्यार्थीहरू सिक्नभन्दा बढी अंक ल्याउन दबाबमा छन् । अभिभावक, विद्यालय र समाजले सफलता मापन गर्ने प्रमुख आधार अंकलाई बनाएका छन् । यसले विद्यार्थीमा डर, तुलना, असफलताको भय र आत्मविश्वासको कमी बढाएको छ । कतिपय विद्यार्थीहरू उत्कृष्ट अंक ल्याए पनि भावनात्मक रूपमा कमजोर, सामाजिक रूपमा असुरक्षित र मानसिक रूपमा थकित देखिन्छन् । शिक्षा यदि केवल प्रतिस्पर्धाको साधन बन्यो भने त्यसले मानवीय संवेदनशीलता, सिर्जनशीलता र आत्मबोध कमजोर बनाउँछ ।
डिजिटल युगले नेपाली शिक्षामा नयाँ अवसर र चुनौती दुवै ल्याएको छ । कोभिड–१९ महामारीपछि अनलाइन शिक्षाको प्रयोग बढ्यो। यसले प्रविधिको महत्त्व देखायो, तर डिजिटल असमानता पनि उजागर ग¥यो । शहरका विद्यार्थी इन्टरनेट, मोबाइल र अनलाइन स्रोतमा पहुँच राख्थे भने ग्रामीण क्षेत्रका धेरै विद्यार्थीहरू आधारभूत पहुँचबाट वञ्चित थिए । शिक्षकहरू पनि पर्याप्त डिजिटल तालिम बिना नयाँ प्रणालीमा अनुकूल हुन बाध्य भए । यसले धेरै शिक्षकमा तनाव र असहजता बढायो । तर यसले शिक्षा प्रणाली बलियो बनाउन केवल प्रविधि पर्याप्त हुँदैन; मानवीय सहयोग, प्रशिक्षण र संरचनात्मक समर्थन पनि आवश्यक हुन्छ भन्ने कुरा प्रष्ट पार्यो ।
डिजिटल युगले नेपाली शिक्षामा नयाँ अवसर र चुनौती दुवै ल्याएको छ । कोभिड–१९ महामारीपछि अनलाइन शिक्षाको प्रयोग बढ्यो। यसले प्रविधिको महत्त्व देखायो, तर डिजिटल असमानता पनि उजागर ग¥यो । शहरका विद्यार्थी इन्टरनेट, मोबाइल र अनलाइन स्रोतमा पहुँच राख्थे भने ग्रामीण क्षेत्रका धेरै विद्यार्थीहरू आधारभूत पहुँचबाट वञ्चित थिए । शिक्षकहरू पनि पर्याप्त डिजिटल तालिम बिना नयाँ प्रणालीमा अनुकूल हुन बाध्य भए । यसले धेरै शिक्षकमा तनाव र असहजता बढायो । तर यसले शिक्षा प्रणाली बलियो बनाउन केवल प्रविधि पर्याप्त हुँदैन; मानवीय सहयोग, प्रशिक्षण र संरचनात्मक समर्थन पनि आवश्यक हुन्छ भन्ने कुरा प्रष्ट पार्यो ।
डिजिटल युगले नेपाली शिक्षामा नयाँ अवसर र चुनौती दुवै ल्याएको छ । कोभिड–१९ महामारीपछि अनलाइन शिक्षाको प्रयोग बढ्यो। यसले प्रविधिको महत्त्व देखायो, तर डिजिटल असमानता पनि उजागर ग¥यो । शहरका विद्यार्थी इन्टरनेट, मोबाइल र अनलाइन स्रोतमा पहुँच राख्थे भने ग्रामीण क्षेत्रका धेरै विद्यार्थीहरू आधारभूत पहुँचबाट वञ्चित थिए । शिक्षकहरू पनि पर्याप्त डिजिटल तालिम बिना नयाँ प्रणालीमा अनुकूल हुन बाध्य भए । यसले धेरै शिक्षकमा तनाव र असहजता बढायो । तर यसले शिक्षा प्रणाली बलियो बनाउन केवल प्रविधि पर्याप्त हुँदैन; मानवीय सहयोग, प्रशिक्षण र संरचनात्मक समर्थन पनि आवश्यक हुन्छ भन्ने कुरा प्रष्ट पार्यो ।
डिजिटल युगले नेपाली शिक्षामा नयाँ अवसर र चुनौती दुवै ल्याएको छ । कोभिड–१९ महामारीपछि अनलाइन शिक्षाको प्रयोग बढ्यो। यसले प्रविधिको महत्त्व देखायो, तर डिजिटल असमानता पनि उजागर ग¥यो । शहरका विद्यार्थी इन्टरनेट, मोबाइल र अनलाइन स्रोतमा पहुँच राख्थे भने ग्रामीण क्षेत्रका धेरै विद्यार्थीहरू आधारभूत पहुँचबाट वञ्चित थिए । शिक्षकहरू पनि पर्याप्त डिजिटल तालिम बिना नयाँ प्रणालीमा अनुकूल हुन बाध्य भए । यसले धेरै शिक्षकमा तनाव र असहजता बढायो । तर यसले शिक्षा प्रणाली बलियो बनाउन केवल प्रविधि पर्याप्त हुँदैन; मानवीय सहयोग, प्रशिक्षण र संरचनात्मक समर्थन पनि आवश्यक हुन्छ भन्ने कुरा प्रष्ट पार्यो ।
विद्यार्थीको मानसिक स्वास्थ्य आज नेपालको विद्यालय शिक्षा प्रणालीमा गम्भीर तर कम चर्चा गरिएको विषय बनेको छ । बढ्दो प्रतिस्पर्धा, पारिवारिक दबाब, सामाजिक तुलना, बेरोजगारीको डर र भविष्यको अनिश्चितताले विद्यार्थीहरूलाई मानसिक रूपमा प्रभावित गरिरहेको छ । धेरै विद्यार्थीहरू चिन्ता, तनाव, आत्मविश्वासको कमी र भावनात्मक असुरक्षासँग संघर्ष गरिरहेका छन् । यस्तो अवस्थामा शिक्षकको भूमिका अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यदि शिक्षक स्वयं भावनात्मक रूपमा थकित छन् भने उनीहरूले विद्यार्थीलाई आवश्यक भावनात्मक सहयोग दिन सक्दैनन् । त्यसैले शिक्षकको मानसिक स्वास्थ्य र विद्यार्थीको मानसिक स्वास्थ्य अलग–अलग विषय होइनन् यी एकअर्कासँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन् ।
शिक्षक स्वयं भावनात्मक रूपमा थकित छन् भने उनीहरूले विद्यार्थीलाई आवश्यक भावनात्मक सहयोग दिन सक्दैनन् ।
नेपालको शिक्षा प्रणालीमा नीतिगत अस्थिरता पनि दीर्घकालीन समस्या हो । सरकार परिवर्तनसँगै नीति परिवर्तन हुने, पर्याप्त तयारी बिना नयाँ कार्यक्रम लागू हुने र दीर्घकालीन दृष्टिकोणको अभाव रहने प्रवृत्तिले विद्यालय र शिक्षक दुवैलाई अन्योलमा पार्छ । शिक्षा क्षेत्रमा सुधार केवल नयाँ पाठ्यक्रम वा नयाँ परीक्षा प्रणाली ल्याएर सम्भव हुँदैन । वास्तविक सुधार तब हुन्छ जब नीति निर्माणदेखि कक्षाकोठासम्म निरन्तरता, संवाद र व्यवहारिक समर्थन हुन्छ ।
शिक्षामा “तरंग प्रभाव” भन्ने अवधारणाले यही कुरा स्पष्ट गर्छ कि परिवर्तन माथिबाट सुरु हुन्छ र तलसम्म फैलिन्छ । यदि नीति न्यायपूर्ण छ भने नेतृत्व सकारात्मक हुन्छ । नेतृत्व सकारात्मक भयो भने विद्यालयको वातावरण सहयोगी हुन्छ । विद्यालयको वातावरण सहयोगी भयो भने शिक्षक सुरक्षित र प्रेरित हुन्छन् । शिक्षक प्रेरित भए विद्यार्थी सक्रिय, आत्मविश्वासी र सिर्जनशील बन्छन्। यसको उल्टो पनि सत्य हो। यदि माथिल्लो तहमा अव्यवस्था, अस्थिरता र दबाब छ भने त्यसको असर अन्ततः विद्यार्थीसम्म पुग्छ ।
नेपालमा धेरै अभिभावक आफ्ना छोराछोरीको भविष्यप्रति चिन्तित छन् । उनीहरू राम्रो शिक्षा चाहन्छन् । तर राम्रो शिक्षा केवल महँगो विद्यालय, अंग्रेजी भाषा वा आधुनिक भवनले सुनिश्चित गर्दैन । राम्रो शिक्षा त्यो हो जहाँ विद्यार्थीलाई सम्मान गरिन्छ, प्रश्न सोध्न प्रोत्साहित गरिन्छ, गल्ती गर्न सुरक्षित महसुस गराइन्छ र शिक्षकलाई पनि मानवीय रूपमा हेरिन्छ । एउटा तनावग्रस्त शिक्षकले दीर्घकालीन रूपमा प्रेरणादायी विद्यार्थी निर्माण गर्न सक्दैन । त्यसैले शिक्षकको कल्याणलाई शिक्षा सुधारको केन्द्रमा राख्नुपर्छ ।
आज आवश्यक कुरा “शिक्षकलाई अझ धेरै जिम्मेवारी देऊ” भन्ने होइन; “शिक्षकलाई आवश्यक समर्थन देऊ” भन्ने हो । शिक्षकलाई समय, स्रोत, तालिम, भावनात्मक सहयोग र पेशागत सम्मान चाहिन्छ । विद्यालयलाई केवल नतिजाको कारखाना होइन, मानवीय विकासको समुदायका रूपमा विकास गर्नुपर्छ । विद्यार्थीलाई केवल प्रतिस्पर्धी होइन, संवेदनशील नागरिक बनाउने शिक्षा आवश्यक छ ।
नेपालको भविष्य कक्षाकोठामा निर्माण भइरहेको छ । तर कक्षाकोठाको गुणस्तर शिक्षकको अवस्था, विद्यालयको संस्कार र प्रणालीको दृष्टिकोणले निर्धारण गर्छ । यदि हामीले केवल विद्यार्थीलाई दोष दिने, शिक्षकलाई दबाब दिने र विद्यालयलाई अंकको आधारमा मात्र मूल्याङ्कन गर्ने संस्कार जारी राख्यौँ भने शिक्षा प्रणालीले गहिरो संकट सामना गर्नेछ । तर यदि हामीले शिक्षकलाई सम्मान गर्ने, विद्यालयलाई सहयोगी समुदाय बनाउने र नीतिलाई मानवीय बनाउने दिशा लियौँ भने शिक्षा प्रणाली परिवर्तन हुन सक्छ ।
शिक्षा सुधारको वास्तविक सुरुवात भवन निर्माण वा पाठ्यक्रम परिवर्तनबाट मात्र हुँदैन; त्यो मानिसहरूको अनुभव परिवर्तनबाट सुरु हुन्छ । जब शिक्षकले आफूलाई सुरक्षित महसुस गर्छन्, तब उनीहरूले विद्यार्थीलाई सुरक्षित बनाउँछन् । जब विद्यालयमा विश्वासको वातावरण हुन्छ, तब विद्यार्थीमा जिज्ञासा जन्मिन्छ। जब नीतिले दबाब होइन सहयोग दिन्छ, तब शिक्षा जीवित अनुभव बन्छ । यही तरंग प्रभाव हो, जसले एउटा शिक्षकको मुस्कानदेखि विद्यार्थीको भविष्यसम्म असर पु¥याउँछ ।
जब नीतिले दबाब होइन सहयोग दिन्छ, तब शिक्षा जीवित अनुभव बन्छ । यही तरंग प्रभाव हो, जसले एउटा शिक्षकको मुस्कानदेखि विद्यार्थीको भविष्यसम्म असर पु¥याउँछ ।
त्यसैले, कुनै पनि राष्ट्रको भविष्य केवल विश्वविद्यालयका प्रमाणपत्रले होइन, विद्यालयमा बनेको मानवीय संस्कारले निर्धारण गर्छ। नेपालले यदि समावेशी, सिर्जनशील, आत्मविश्वासी र संवेदनशील नागरिक निर्माण गर्न चाहन्छ भने शिक्षा प्रणालीलाई मानवीय दृष्टिले पुनर्विचार गर्न आवश्यक छ । शिक्षकलाई केवल काम गर्ने कर्मचारी होइन, भविष्य निर्माण गर्ने मानवका रूपमा हेर्नुपर्छ । विद्यार्थीलाई केवल नतिजा उत्पादन गर्ने इकाइ होइन, भावनात्मक र सामाजिक अस्तित्वका रूपमा बुझ्नुपर्छ। शिक्षा प्रणालीलाई नियन्त्रण र दबाबको संरचना होइन, सहकार्य र विकासको समुदाय बनाउनु आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो ।
शिक्षाको वास्तविक शक्ति पाठ्यपुस्तकमा मात्र छैन; त्यो सम्बन्धमा छ, वातावरणमा छ, भावनात्मक सुरक्षामा छ र प्रणालीले सिर्जना गर्ने अनुभवमा छ । जब प्रणालीले शिक्षकलाई समर्थन गर्छ, शिक्षकले विद्यार्थीलाई उड्न सिकाउँछन् । अनि त्यहीँबाट एउटा स्वस्थ समाज, जिम्मेवार नागरिक र उज्यालो भविष्यको निर्माण सुरु हुन्छ ।
(लेखक डम्मर सिंह साउद सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक हुन् ।)
