काठमाडौँ /१५ चैत – नेपालको उच्च शिक्षा प्रणाली अहिले परिवर्तनको महत्वपूर्ण मोडमा उभिएको छ। देशमा स्थापित विभिन्न विश्वविद्यालयहरू ज्ञान उत्पादन, अनुसन्धान, सामाजिक परिवर्तन तथा राष्ट्रिय विकासका प्रमुख आधार स्तम्भका रूपमा स्थापित हुनुपर्ने अपेक्षा गरिन्छ। तर व्यवहारमा हेर्दा धेरै विश्वविद्यालयहरूमा शैक्षिक गुणस्तर, प्रशासनिक दक्षता, पारदर्शिता तथा संस्थागत संस्कृतिसम्बन्धी विभिन्न चुनौतीहरू देखिँदै आएका छन् । यस्तो अवस्थामा सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय पनि यस वास्तविकताबाट पूर्ण रूपमा अलग छैन। सुदूरपश्चिम प्रदेशको शैक्षिक विकासको प्रमुख केन्द्रको रूपमा स्थापित भएको यो विश्वविद्यालयले अहिले आफूलाई थप व्यवस्थित, अनुसन्धानमुखी र गुणस्तरीय संस्थाका रूपमा रूपान्तरण गर्ने आवश्यकता स्पष्ट रूपमा महसुस गरिरहेको छ । यदि विश्वविद्यालयभित्रको शैक्षिक, प्रशासनिक तथा व्यवस्थापन प्रणालीलाई समयानुकूल सुधार गर्न सकियो भने सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय केवल क्षेत्रीय स्तरमै होइन, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि प्रतिष्ठित शैक्षिक संस्थाको रूपमा स्थापित हुन सक्ने सम्भावना प्रबल छ ।
विश्वविद्यालय सुधारको पहिलो र अत्यन्त महत्वपूर्ण पक्ष भनेको नियुक्ति प्रक्रिया र प्रशासकीय प्रणालीको सुधार हो। कुनै पनि शैक्षिक संस्थाको गुणस्तर त्यसमा कार्यरत शिक्षक, कर्मचारी र नेतृत्वको योग्यता, दक्षता तथा प्रतिबद्धतामा निर्भर हुन्छ । तर विगतमा विभिन्न विश्वविद्यालयहरूमा देखिएको राजनीतिक भागबण्डा, पक्षपात र दलीय प्रभावका कारण नियुक्ति प्रक्रियामा पारदर्शिता र निष्पक्षता कमजोर भएको अनुभव धेरैले गरेका छन्। सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयमा पनि यस्तो प्रवृत्तिको अन्त्य गर्दै पूर्ण रूपमा योग्यता, दक्षता र प्रतिस्पर्धाका आधारमा नियुक्ति गर्ने प्रणालीलाई सुदृढ बनाउन आवश्यक छ । प्राध्यापक, कर्मचारी तथा प्रशासकीय पदहरूमा नियुक्ति गर्दा स्पष्ट मापदण्ड, खुला प्रतिस्पर्धा र निष्पक्ष छनोट प्रक्रिया अपनाइनु अनिवार्य हुन्छ। जब नियुक्ति प्रणाली नै निष्पक्ष र पारदर्शी हुन्छ, तब संस्थामा कार्यरत व्यक्तिहरूको जिम्मेवारीबोध र कार्यप्रति समर्पण पनि स्वाभाविक रूपमा बढ्दै जान्छ ।
विश्वविद्यालयभित्र देखिने दलीयकरण पनि सुधारका प्रमुख चुनौतीहरूमध्ये एक हो । शैक्षिक संस्थाहरू राजनीतिक प्रभावबाट पूर्ण रूपमा मुक्त हुन नसकेसम्म तिनीहरूको मूल उद्देश्य अर्थात् ज्ञानको विकास र शिक्षाको गुणस्तर वृद्धि प्रभावित हुन्छ । त्यसैले विश्वविद्यालयमा कार्यरत शिक्षक तथा कर्मचारीहरूले दलगत सदस्यता र सक्रिय राजनीतिक संलग्नताबाट टाढा रहँदै शैक्षिक वातावरणलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता छ । विश्वविद्यालयभित्र विभिन्न राजनीतिक संगठनहरूका आधारमा हुने विभाजन र गुटबन्दीले संस्थागत एकता कमजोर बनाउने भएकाले यस्तो संस्कृतिको अन्त्य गर्दै पेशागत नैतिकता र शैक्षिक मूल्यमा आधारित वातावरण निर्माण गर्न आवश्यक छ। जब शिक्षक, कर्मचारी र विद्यार्थीहरू एउटै शैक्षिक लक्ष्यका साथ अघि बढ्छन्, तब विश्वविद्यालयको समग्र वातावरण पनि सकारात्मक र सिर्जनात्मक बन्न थाल्छ ।
प्रशासनिक प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउन नियमित रूपमा विभागीय तथा स्टाफ बैठकहरूको आयोजना गर्नु पनि अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । यस्ता बैठकहरूले शिक्षक तथा कर्मचारीहरूबीच विचार आदानप्रदान गर्ने अवसर प्रदान गर्छन् र शिक्षण, अनुसन्धान तथा प्रशासनिक सुधारका लागि नयाँ योजना तथा सुझावहरू विकास गर्न मद्दत पु¥याउँछन् । साथै विश्वविद्यालयका निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता कायम गर्न सम्पूर्ण सरोकारवालाहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। विद्यार्थी, शिक्षक, कर्मचारी तथा व्यवस्थापनबीच नियमित संवाद र सहकार्यको वातावरण बनेमा निर्णयहरू पनि बढी व्यवहारिक र प्रभावकारी बन्न सक्छन् ।
शिक्षण–सिकाइको गुणस्तर सुधार विश्वविद्यालयको मूल उद्देश्यसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको विषय हो । उच्च शिक्षामा गुणस्तर कायम राख्नका लागि सान्दर्भिक पाठ्यक्रम, गुणस्तरीय पाठ्यपुस्तक तथा आधुनिक शिक्षण विधिको प्रयोग अनिवार्य हुन्छ । समयसँगै ज्ञानको क्षेत्र तीव्र रूपमा परिवर्तन भइरहेकाले विश्वविद्यालयले पनि आफ्नो पाठ्यक्रमलाई नियमित रूपमा अद्यावधिक गर्दै लैजानुपर्छ । शिक्षकहरूले पनि परम्परागत व्याख्यान विधिमा मात्र सीमित नरही प्रविधि आधारित शिक्षण, अनुसन्धान आधारित सिकाइ तथा अन्तरक्रियात्मक कक्षा प्रणाली अपनाउनुपर्ने आवश्यकता छ। यस्तो शिक्षण प्रणालीले विद्यार्थीहरूलाई केवल सैद्धान्तिक ज्ञान मात्र होइन, व्यावहारिक सीप र आलोचनात्मक सोच विकास गर्न पनि सहयोग पु¥याउँछ ।
सेमेस्टर प्रणालीलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्नु पनि गुणस्तरीय शिक्षाका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण पक्ष हो । सेमेस्टर प्रणालीको मूल उद्देश्य नियमित अध्ययन, निरन्तर मूल्याङ्कन र समयमै परीक्षा तथा नतिजा प्रकाशन गर्नु हो । तर यदि यस प्रणालीलाई केवल औपचारिक रूपमा मात्र सञ्चालन गरियो भने यसको उद्देश्य पूरा हुन सक्दैन । त्यसैले शैक्षिक पात्रोअनुसार सम्पूर्ण गतिविधिहरू समयमै सम्पन्न गर्ने संस्कृतिको विकास गर्न आवश्यक छ। कक्षा व्यवस्थापन गर्दा एक कक्षामा अत्यधिक विद्यार्थी राख्ने प्रवृत्तिको अन्त्य गर्दै उचित संख्यामा विद्यार्थी रहने गरी सेक्शन विभाजन गर्नु पनि शिक्षणको गुणस्तर सुधारका लागि आवश्यक हुन्छ । जब शिक्षक र विद्यार्थीबीच प्रत्यक्ष संवाद र अन्तरक्रिया बढ्छ, तब सिकाइ प्रक्रिया पनि प्रभावकारी बन्न सक्छ ।
अनुसन्धान र प्रकाशन विश्वविद्यालयको पहिचानसँग जोडिएको अर्को महत्वपूर्ण क्षेत्र हो । विश्वका प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयहरूलाई हेर्दा तिनको पहिचान मुख्यतः अनुसन्धान र ज्ञान उत्पादनका आधारमा स्थापित भएको देखिन्छ । सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयले पनि आफूलाई अनुसन्धानमुखी संस्थाको रूपमा विकास गर्नका लागि शिक्षक, कर्मचारी तथा विद्यार्थीहरूलाई अनुसन्धान गतिविधिमा सक्रिय रूपमा सहभागी गराउन आवश्यक छ । अनुसन्धान जर्नल, क्याम्पस बुलेटिन, शैक्षिक पत्रिका तथा अन्य प्रकाशनहरू नियमित रूपमा प्रकाशित गरिनु विश्वविद्यालयको बौद्धिक वातावरण सुदृढ बनाउन महत्वपूर्ण हुन्छ। यसका लागि विश्वविद्यालयले अनुसन्धानका लागि आवश्यक स्रोत, बजेट तथा प्रोत्साहन उपलब्ध गराउनु पनि आवश्यक छ ।
विद्यार्थी सेवा र निष्पक्षता पनि विश्वविद्यालय सुधारको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो । विश्वविद्यालय विद्यार्थीहरूको बौद्धिक विकासको केन्द्र भएकाले उनीहरूले पाउने सेवा, सुविधा र अवसरहरू निष्पक्ष तथा पारदर्शी हुनुपर्छ । छात्रवृत्ति वितरण, शैक्षिक सहायताहरू तथा अन्य सेवाहरूमा कुनै पनि प्रकारको राजनीतिक पूर्वाग्रह वा विभेद हुन नदिन विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ । विद्यार्थीहरूलाई समान अवसर प्रदान गर्ने वातावरण निर्माण गर्न सकेमा उनीहरूको मनोबल बढ्छ र अध्ययनप्रति पनि सकारात्मक प्रेरणा प्राप्त हुन्छ ।
परीक्षा प्रणालीलाई पनि निष्पक्ष र मर्यादित बनाउनु विश्वविद्यालयको विश्वसनीयता कायम राख्न अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । परीक्षा हलमा हुने विभेदपूर्ण व्यवहार, अनावश्यक दबाब तथा अन्य अनुचित गतिविधिहरूको पूर्ण रूपमा अन्त्य गर्दै पारदर्शी र व्यवस्थित परीक्षा सञ्चालन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। जब परीक्षा प्रणाली निष्पक्ष हुन्छ, तब विद्यार्थीहरूमा पनि मेहनत र इमानदारीका आधारमा सफलता प्राप्त गर्ने विश्वास बढ्छ ।
आधुनिक शिक्षण प्रणालीमा सूचना प्रविधिको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले विश्वविद्यालयका क्याम्पसहरूमा रहेका कम्प्युटर ल्याब, स्मार्ट बोर्ड, प्रिन्टर तथा अन्य शैक्षिक उपकरणहरूको नियमित मर्मत सम्भार र प्रभावकारी प्रयोग सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ। प्रविधिको सही प्रयोगले शिक्षण प्रक्रिया अझ प्रभावकारी, आकर्षक र व्यावहारिक बनाउन मद्दत पु¥याउँछ। साथै विश्वविद्यालयले डिजिटल पुस्तकालय, अनलाइन स्रोतहरू तथा ई–लर्निङ प्रणालीको विकासमा पनि ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ ।
आर्थिक पारदर्शिता र सुशासन विश्वविद्यालयको दीर्घकालीन विकासका लागि आधारभूत तत्व हुन्। क्याम्पसको बजेटको सदुपयोग, स्पष्ट प्राथमिकता निर्धारण तथा पारदर्शी खर्च प्रणालीको विकास अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। बजेट निर्माण र खर्च प्रक्रियामा सरोकारवालाहरूको सहभागिता सुनिश्चित गरिनु पारदर्शिता कायम राख्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ । साथै विश्वविद्यालयका सम्पूर्ण निर्माण तथा खरिद प्रक्रियाहरू स्वच्छ प्रतिस्पर्धा र स्पष्ट मापदण्डका आधारमा सञ्चालन गरिनु आवश्यक छ। यसले अनावश्यक खर्च, अनियमितता तथा भ्रष्टाचारको सम्भावनालाई कम गर्न मद्दत पु¥याउँछ ।
अनुसन्धान तथा शैक्षिक विकासलाई प्रोत्साहन गर्न विश्वविद्यालयले प्रत्येक वर्ष निश्चित बजेट छुट्याउने व्यवस्था पनि गर्नुपर्छ । यदि वार्षिक बजेटको निश्चित अंश अनुसन्धान, सम्मेलन, गोष्ठी तथा तालिम कार्यक्रमका लागि छुट्याइयो भने यसले शिक्षक तथा विद्यार्थीहरूलाई नयाँ ज्ञान सिर्जना गर्ने अवसर प्रदान गर्छ । राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका शैक्षिक सम्मेलनहरूमा सहभागी हुने अवसरले पनि विश्वविद्यालयको बौद्धिक क्षमता विस्तार गर्न मद्दत पु¥याउँछ ।
विश्वविद्यालयको कार्यसम्पादन प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउन शिक्षक तथा कर्मचारीहरूको नियमित मूल्याङ्कन प्रणाली लागू गर्नु आवश्यक हुन्छ । कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन निष्पक्ष र पारदर्शी भएमा मेहनती तथा इमानदार व्यक्तिहरूको मनोबल बढ्छ र संस्थागत कार्यसंस्कृति पनि सकारात्मक बन्छ । साथै विश्वविद्यालयको नियमअनुसार निर्धारित कार्यसमयको पालना पनि अनिवार्य रूपमा लागू गरिनुपर्छ । इ–हाजिरी प्रणालीजस्ता आधुनिक व्यवस्थापन प्रणालीको प्रयोगले उपस्थितिको निगरानी र कार्यसम्पादन सुधार गर्न सहयोग पु¥याउन सक्छ ।
संस्थागत एकता र समावेशिता पनि विश्वविद्यालय सुधारको महत्वपूर्ण आधार हो । विभाग तथा क्याम्पसभित्र देखिने गुटबन्दी, विभाजन र व्यक्तिगत स्वार्थले संस्थाको समग्र विकासलाई अवरुद्ध बनाउँछ । त्यसैले सबै शिक्षक, कर्मचारी तथा विद्यार्थीहरूलाई समान अवसर र सम्मान प्रदान गर्दै समावेशी वातावरण निर्माण गर्न आवश्यक छ । जब सबैले आफूलाई संस्थाको अभिन्न अंगका रूपमा महसुस गर्छन्, तब विश्वविद्यालयप्रति अपनत्वको भावना पनि बलियो बन्छ ।
साथै विश्वविद्यालयले समाज र समुदायसँग पनि घनिष्ठ सम्बन्ध कायम गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । स्थानीय समुदाय, सरकारी निकाय, गैरसरकारी संस्था तथा उद्योग–व्यवसायसँग सहकार्य गर्दै प्रयोगात्मक कार्यक्रम, परियोजना तथा अनुसन्धान गतिविधिहरू सञ्चालन गर्न सकिन्छ। यसले विश्वविद्यालयलाई केवल सैद्धान्तिक शिक्षाको केन्द्र मात्र नभई सामाजिक विकासको साझेदार संस्थाका रूपमा स्थापित गर्न मद्दत पु¥याउँछ ।
त्यसैले विश्वविद्यालयको दीर्घकालीन विकासका लागि स्पष्ट दृष्टिकोण, प्रभावकारी नेतृत्व र सामूहिक प्रतिबद्धता आवश्यक हुन्छ । जब शिक्षक, कर्मचारी, विद्यार्थी तथा व्यवस्थापन सबैले एउटै लक्ष्यका साथ काम गर्छन्, तब विश्वविद्यालयको रूपान्तरण सम्भव हुन्छ । सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयले आफ्नो शैक्षिक, प्रशासनिक तथा अनुसन्धान प्रणालीलाई सुदृढ गर्दै अघि बढ्न सकेमा यो संस्था सुदूरपश्चिम प्रदेश मात्र होइन, सम्पूर्ण नेपालको उच्च शिक्षा विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याउने सक्षम विश्वविद्यालयका रूपमा स्थापित हुन सक्छ ।
(लेखक डम्मर सिंह साउद दार्चुला बहुमुखी क्याम्पस, सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयका उपप्राध्यापक हुन् ।)
