दार्चुला/६ जेठ – शिक्षक शिक्षाको मेरुदण्ड हुन् भन्ने मान्यता सही भए पनि व्यवहारिक रूपमा शिक्षकहरूलाई नेपाल जस्ता विकासोन्मुख राष्ट्रहरूमा थुप्रै जटिल पेसागत चुनौतीहरूको सामना गर्नुपरेको छ, जसले उनीहरूको भूमिका कमजोर बनाइरहेको छ। यस्ता चुनौतीहरूमा अपर्याप्त तलब–भत्ता, शिक्षकको निरन्तर व्यावसायिक विकासको अभाव, राजनीतिक हस्तक्षेप, तालिम तथा स्रोत सामग्रीको कमी, कार्यको मूल्याङ्कन गर्ने पारदर्शी संरचनाको अभाव, तथा विद्यालय प्रशासनसँगको असहयोगपूर्ण सम्बन्ध जस्ता पक्षहरू समावेश छन्। यस्ता बहुआयामिक समस्याले शिक्षकहरूको आत्मबल कमजोर पार्दछ, उनीहरूको प्रेरणामा गिरावट ल्याउँछ र अन्ततः शिक्षणको गुणस्तरमा प्रतिकूल प्रभाव पार्दछ। शिक्षकको सशक्तीकरणबिनाको समावेशी र गुणस्तरीय शिक्षा प्रणालीको परिकल्पना गर्नु विडम्बनापूर्ण हुन्छ। अतः शिक्षकहरूलाई आवश्यक स्रोत, तालिम, सहकार्य र सम्मानजनक वातावरण उपलब्ध गराइने हो भने मात्र उनीहरूले राष्ट्रको समग्र विकासलाई दिशा दिने सार्थक भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन्। यो सन्दर्भमा शिक्षकहरूको पेसागत अनुभव, चुनौती र आवश्यकताहरूलाई नीतिगत तहमा सम्बोधन गर्नु अत्यन्तै आवश्यक छ।
नेपालमा गुणस्तरीय तालिम र दक्षताको अभाव शिक्षण पेसाको दीर्घकालीन चुनौती बनेको छ। शिक्षकहरू समयानुकूल तालिम नपाउनु वा उपलब्ध तालिमहरूलाई व्यवहारमा प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न नसक्नुको कारण शिक्षण प्रक्रियाको गुणस्तरमा प्रत्यक्ष असर परेको छ। विषयगत ज्ञानमा कमजोरी, अध्यापन भाषामा प्राविधिक सिपको अभाव, र शैक्षिक नवप्रवर्तनप्रति उदासीनताले शिक्षकहरूलाई पेसागत रूपले सबल हुनबाट रोकेको छ। विशेषतः ग्रामीण तथा दुर्गम भेगका शिक्षकहरू तालिम, गोष्ठी र कार्यशालामा सीमित सहभागितामार्फत आफूलाई अद्यावधिक राख्न सक्दैनन्। यस्ता सीमितताले उनीहरूमा पेसागत आत्मविश्वासको ह्रास गराउनुका साथै विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धिमा नकारात्मक प्रभाव पारेको देखिन्छ।
त्यस्तै, स्रोत, सामग्री र प्रविधिमा असमान पहुँचसमेत शिक्षक शिक्षणको अर्को गम्भीर चुनौती हो। प्रविधिनिर्भर शिक्षण पद्धतिले आजको शैक्षिक परिदृश्यमा व्यापक रूप लिइसकेको छ, तर सरकारी विद्यालयहरूमा अझै पर्याप्त पाठ्यपुस्तक, शैक्षिक सामग्री, इन्टरनेट, स्मार्ट उपकरण आदिको पहुँच सुनिश्चित हुन सकेको छैन। प्रविधिसँग अपरिचित वा आत्मविश्वासहीन शिक्षकहरूले प्रविधिमैत्री शिक्षण विधि प्रयोग गर्न हिचकिचाउनु स्वाभाविक हुन्छ, जसले सिकाइको गुणस्तरमा व्यापक असमानता सिर्जना गर्दछ। प्रविधिको प्रयोगमा दक्षता अभाव हुनु र शैक्षिक पूर्वाधारको असमान वितरणले विद्यालयस्तरमा डिजिटल विभाजन बढाएको छ। अतः शिक्षकहरूलाई आवश्यक स्रोत तथा प्रविधिको सहज पहुँच र नियमित प्रविधिमैत्री तालिममार्फत सक्षम नबनाइने हो भने गुणस्तरीय शिक्षा केवल नारामा सीमित हुने खतरा रहन्छ।
नेपालको सामाजिक बनोट बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक र विविध सामाजिक पृष्ठभूमिले भरिएको छ, जसले शिक्षणमा समावेशीताको आवश्यकता अत्यन्त महत्वपूर्ण बनाएको छ। यस्तो परिवेशमा शिक्षकहरूले विविधताप्रति संवेदनशील भई शिक्षण रणनीति अपनाउनुपर्ने आवश्यकता छ, तर व्यवहारमा यस्तो संवेदनशीलता र तयारीको अभाव देखिन्छ। अधिकांश शिक्षकहरू अझै पनि एकरूप शिक्षण शैलीमा सीमित छन्, जसले गर्दा भाषिक अल्पसंख्यक, अपाङ्गता भएका, वा कमजोर शैक्षिक पृष्ठभूमिका विद्यार्थीहरू कक्षाकोठाबाट पर धकेलिन्छन्। विविधताको सम्मान र समावेशी शिक्षण विधिको अभावले शिक्षालाई सबैका लागि सुलभ र सान्दर्भिक बनाउन असमर्थ बनाइरहेको छ। यस्ता अवस्थाले सामाजिक न्यायको आधारमा शिक्षा प्राप्त गर्ने हकलाई कुण्ठित गर्छ र दीर्घकालीन रूपमा सामाजिक विभाजनलाई अझ बलियो बनाउने खतरा रहन्छ।
त्यस्तै, शिक्षण शैली र कक्षा व्यवस्थापनसम्बन्धी चुनौतीहरूले पनि शिक्षणको प्रभावकारिता कमजोर पारेका छन्। नेपालमा अझै धेरै शिक्षकहरू प्रवचनमुखी, एकतर्फी शिक्षण पद्धतिमा आश्रित छन्, जसले विद्यार्थीको सक्रिय सहभागिता र आलोचनात्मक सोच विकासमा बाधा पुर्या उँछ। संवादात्मक, सहभागितामूलक र प्रयोगात्मक सिकाइ प्रविधिहरूको उपयोग नगर्दा विद्यार्थीहरू श्रोतामात्र बनिरहेका छन्, जसले उनीहरूको जिज्ञासा, सिर्जनशीलता र आत्मविश्वासमा कमी ल्याउँछ। साथै, कक्षा व्यवस्थापनमा देखिएका समस्याहरू—जस्तै समयको सदुपयोगको अभाव, अनुशासन कायम गर्न कठिनाइ, र ध्यान खिच्न असमर्थता—ले शिक्षण–सिकाइ वातावरणलाई निरुत्साहित बनाउँछ। यी समस्याहरू समाधान गर्न शिक्षकहरूलाई आधुनिक शिक्षाशास्त्रीय रणनीति, व्यवहार व्यवस्थापनका उपायहरू, र विद्यार्थी माझ प्रभावकारी अन्तरक्रिया गर्ने सिपमा निरन्तर अभिमुखीकरण आवश्यक छ।
नेपालमा शिक्षकहरूले शिक्षणबाहेकका अनेकौँ गैरशैक्षिक कार्यभार बहन गर्नुपर्दा उनीहरूको मूल पेसागत भूमिका प्रभावित भइरहेको छ। निर्वाचन, जनगणना, सामाजिक कार्यक्रम व्यवस्थापनस्ता कामहरूमा बारम्बार खटाइनुले उनीहरूको शिक्षण समय, तयारी, र मानसिक सन्तुलनमा गम्भीर असर पारिरहेको छ। यस्तो कार्यभारको अधिकताले शिक्षकलाई शिक्षणमा केन्द्रित हुन नदिँदा सिकाइको गुणस्तरमा गिरावट आउँछ। यस्तै, शिक्षकहरूको योगदानअनुसार पारिश्रमिक र सामाजिक सम्मानको अभाव, अन्य पेशाजस्तै उन्नतिको अवसरको कमी, र राज्यको तर्फबाट दीर्घकालीन करियर विकासको सुनिश्चितताको नहुनुले पेशामै निराशा र असन्तुष्टि जन्माएको छ। जब शिक्षणलाई समाजले सम्मानको दृष्टिले हेर्दैन, तब योग्य जनशक्ति शिक्षण पेशाबाट विमुख हुने सम्भावना बढ्छ, जसले दीर्घकालीन रूपमा शैक्षिक क्षेत्रको विकासमा अवरोध ल्याउँछ।
सहकार्य र समन्वयको कमजोरी पनि शिक्षण पेशाको अर्को गम्भीर चुनौती हो। विद्यालयमा सहकर्मी शिक्षकहरूबिच स्वस्थ पेसागत सम्बन्ध, आपसी सहयोग, अनुभव आदानप्रदान, र सामूहिक उत्तरदायित्वको भावना अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। तर, व्यावसायिक असुरक्षा, राजनीतिक प्रभाव, प्रतिस्पर्धात्मक मानसिकता, र व्यक्तिगत ईर्ष्याले शिक्षकहरूको बीचमा सहयोगभन्दा असहयोगको वातावरण बनाइदिएको पाइन्छ। यस्तो असहयोगी प्रवृत्तिले पेसागत सिकाइका अवसरलाई घटाउँछ र टीम वर्कको भावना समाप्त गर्छ। समन्वयको अभावले पाठ्यक्रम विकास, सहशिक्षण, मूल्याङ्कन रणनीति र विद्यार्थी आवश्यकतामा आधारित समष्टिगत निर्णय प्रक्रियालाई कमजोर बनाउँछ। त्यसैले, विद्यालयमा सहकार्यपूर्ण संस्कृति निर्माण गर्न प्रशासकीय नेतृत्वले पहल लिनु आवश्यक छ, जसले शिक्षकहरूको पेसागत आत्मबल, सिकाइको गुणस्तर, र विद्यालयको समग्र शैक्षिक वातावरण सुधार गर्न मद्दत गर्छ।
विद्यार्थीको न्यून प्रेरणा र कक्षामा सीमित सहभागिता नेपाली कक्षा कोठाहरूमा देखिएको गम्भीर चुनौती हो। शिक्षकहरूले समर्पणसाथ पढाउने प्रयास गरे पनि विद्यार्थीहरूमा ध्यान नदिनु, प्रश्न नगर्नु, गृहकार्य नगर्नुजस्ता निष्क्रिय व्यवहार देखिन्छ, जसले सिकाइको सम्पूर्ण प्रक्रियालाई अवरुद्ध गर्छ। यस्तो स्थितिले शिक्षकहरूमा नै हतासपना, निराशा र पेशाप्रतिको असन्तुष्टि उत्पन्न गराउँछ। यसको मूल कारणहरूमा शिक्षा प्रणालीप्रतिको विद्यार्थीको उदासीन दृष्टिकोण, अभिभावकको कमजोरीपूर्ण संलग्नता, र सामाजिक सञ्जाल तथा प्रविधिको अत्यधिक प्रयोगबाट उत्पन्न ध्यान विचलनका समस्या प्रमुख छन्। यसले सिकाइलाई उद्देश्यहीन बनाउँदै लैजान्छ र शिक्षक–विद्यार्थी सम्बन्धमा समेत दूरी सिर्जना गर्छ, जुन समग्र सिकाइ वातावरणका लागि घातक मानिन्छ।
त्यस्तै, शिक्षकहरूको व्यावसायिक विकासका अवसरहरू सीमित हुनु पनि नेपाली शिक्षा प्रणालीको अर्को गम्भीर कमजोरी हो। शिक्षकहरूले आफ्ना ज्ञान, सीप र दृष्टिकोणलाई अद्यावधिक गर्न निरन्तर सिकाइका अवसर चाहिन्छ, तर यस्ता अवसरहरू प्रायः सहर केन्द्रित, असमान रूपमा वितरण गरिएका, वा पहुँचमा सीमित छन्। तालिम, कार्यशाला, सेमिनार, र अन्तरक्रियात्मक कार्यक्रमहरूमा ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रका शिक्षकहरूको सहभागिता अत्यन्त न्यून छ, जसले उनीहरूलाई शिक्षणमा नवीनतम प्रविधि र दृष्टिकोणबाट वञ्चित बनाउँछ। व्यावसायिक विकासका कार्यक्रमहरू शिक्षकहरूको प्रेरणा, आत्मविश्वास र दक्षता अभिवृद्धिका लागि अनिवार्य भए पनि सरकार तथा सम्बन्धित निकायहरूले यिनको पर्याप्त व्यवस्थापन गर्न नसक्दा शिक्षकहरूको दीर्घकालीन क्षमता विकासमा अवरोध पुगेको छ। यस्तो अवस्था परिवर्तन गर्न नीति निर्माण तहबाट प्राथमिकताका साथ पहल गर्न आवश्यक छ।
नेपालमा शिक्षकहरूले भोगिरहेको मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्याहरू दिनानुदिन जटिल बन्दै गइरहेका छन्। निरन्तर कार्यभार, विद्यार्थी, अभिभावक र विद्यालय प्रशासनबाट हुने अत्यधिक अपेक्षा, आलोचनाको दबाब, तथा सामाजिक रूपमा आवश्यक सम्मान नपाइनुले शिक्षकहरू गहिरो मानसिक तनावमा पर्ने गर्छन्। साथै, विद्यालयहरूमा मनोपरामर्श सेवा वा मानसिक स्वास्थ्य सहायता सहज रूपमा उपलब्ध नभएको कारणले गर्दा उनीहरूमा भावनात्मक थकान, निराशा र आत्ममूल्याङ्कन क्षमतामा ह्रास आउने स्थिति देखा पर्छ। दीर्घकालीन रूपमा यस्तो अवस्था रहने हो भने शिक्षणको गुणस्तरमा नकारात्मक असर पर्नुका साथै शिक्षण पेशामै आकर्षण घट्न सक्ने खतरा रहन्छ। यस समस्याको समाधानका लागि विद्यालय तहमै मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी सेवा र मनोपरामर्श पहुँचमा ल्याउने, कार्य वातावरणलाई सहज बनाउने र शिक्षकलाई सम्मानजनक व्यवहार गर्ने संस्कृति विकास गर्न आवश्यक छ।
शिक्षकको पेसागत गरिमा, सामाजिक पहिचान र नीति निर्माणमा सहभागिताको अभावले शिक्षकहरूलाई थप कमजोर बनाएको छ। शिक्षण पेशा कुनै पनि राष्ट्रको विकासको आधार हो भन्ने बुझाइ भए पनि व्यवहारमा शिक्षकहरूलाई नीति निर्माणको प्रक्रियाबाट अलग राखिएको छ। उनीहरूको विचार, अनुभव र आवश्यकता नीति निर्माणमा समेटिँदैनन्, जसले उनीहरूमा ‘हाम्रो आवाजको मूल्य छैन’ भन्ने अनुभूति जन्माउँछ। यस्तो अनुभूति शिक्षकहरूको स्वाभिमान र उत्तरदायित्वप्रतिको भावनामा असर पार्नेगर्छ, जसले पेशागत सक्रियता र नेतृत्व क्षमतालाई कमजोर बनाउँछ। नीति निर्माणमा शिक्षकहरूको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्नु, तिनीहरूको आवाज सुन्ने संरचना विकास गर्नु र शिक्षण पेशालाई सम्मानजनक रूपमा स्थापित गर्नु शिक्षामा दीर्घकालीन सुधारको मार्ग हुन सक्छ।
कोभिड–१९ पछि प्रविधिको प्रयोग शिक्षण–सिकाइ प्रक्रियामा अपरिहार्य जस्तै बनेको छ। यद्यपि, अनलाइन शिक्षणको अभ्यास गर्दा देखिएका समस्याहरूले शिक्षण गुणस्तरमा नयाँ चुनौती थपेका छन्। अधिकांश शिक्षकहरू प्रविधिसम्बन्धी आधारभूत सीप, डिजिटल सामग्री निर्माण तथा अनलाइन कक्षा सञ्चालनको तालिमबाट वञ्चित छन्। कतिपय शिक्षकमा प्रविधिप्रति आत्मविश्वासको कमी, हिचकिचाहट र प्रयोगमा असहजता देखिन्छ। यस्ता कारणहरूले प्रविधि–मैत्री शिक्षण विधि व्यवहारमा सीमित रहन्छ। अझ, ग्रामीण तथा सीमान्तकृत क्षेत्रका शिक्षकहरूका लागि इन्टरनेट, उपकरण र प्रविधिमा पहुँचको अभावले प्रविधिको समावेशी प्रयोगमा गम्भीर अवरोध खडा गरेको छ। यस चुनौतीको समाधानका लागि नियमित तालिम, सहज प्रविधि पहुँच र मनोवैज्ञानिक रूपमा शिक्षकलाई प्रविधिप्रति सकारात्मक बनाउने पहल आवश्यक देखिन्छ।
शिक्षण पेसाप्रति नेपाली समाजको दृष्टिकोण अझै पनि सुधारको पाटोमा छ। शिक्षकलाई ज्ञान दिने प्रेरणादायी पात्रभन्दा पनि न्यून पारिश्रमिकमा काम गर्ने सस्तो जनशक्ति जस्तो हेर्ने प्रवृत्तिले शिक्षण पेसाको गरिमा घटाएको छ। समाज, विद्यार्थी र अभिभावकको आलोचनात्मक नजरले शिक्षकको आत्मबल र प्रेरणामा नकारात्मक असर पार्छ। यसकारण युवा पुस्ता शिक्षण पेशातर्फ आकर्षित हुनेभन्दा पनि वैकल्पिक पेसा रोज्न बाध्य भइरहेका छन्। यस्तो अवस्थाले दीर्घकालीन रूपमा गुणस्तरीय शिक्षक अभावको अवस्था सिर्जना गर्न सक्छ। अतः शिक्षण पेशाको सामाजिक पुनःमूल्यांकन, सम्मानजनक छवि निर्माण, र करियर विकासका अवसर सुनिश्चित गर्नेतर्फ नीतिगत रूपमै गम्भीर ध्यान दिन आवश्यक छ।
शिक्षकहरूको पेसागत चुनौतीहरू बहुआयामिक, जटिल र दीर्घकालीन प्रकृतिका छन्, जसले शिक्षण गुणस्तरमा प्रत्यक्ष प्रभाव पारिरहेको छ। यस्ता चुनौतीहरू केवल सरकारी नीतिबाट मात्र समाधान हुने कुरा होइन, विद्यालय व्यवस्थापन, शिक्षक स्वयं, समुदाय र अभिभावकहरूको साझा पहल र सहयोग आवश्यक हुन्छ। गुणस्तरीय शिक्षा सुनिश्चित गर्न शिक्षकहरूको व्यावसायिक विकास, मनोवैज्ञानिक समर्थन र सहकार्यका अवसरहरू निरन्तर प्रवर्धन गर्नुपर्छ। साथै, प्रविधि पहुँच र समावेशी शिक्षामा संवेदनशीलता अभिवृद्धि गर्ने कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। यसरी शिक्षकहरूको क्षमता र मनोबल बढाउन सकिए मात्र दीर्घकालीन शिक्षण सुधार सम्भव हुनेछ।
यस सन्दर्भमा यथार्थपरक सुझावहरूमा आवधिक र व्यवहारिक तालिमको सुनिश्चितता, प्रविधिमैत्री शिक्षण सामग्रीहरूको सहज उपलब्धता, शिक्षकको कार्यभार व्यवस्थापनका लागि प्रभावकारी नीति निर्माण, समावेशी शिक्षा तथा बहुभाषिक शिक्षणप्रति संवेदनशीलता अभिवृद्धि, मनोपरामर्श सेवा र प्रेरणा कार्यक्रमको सुदृढीकरण, र शिक्षकबिच सहकार्य प्रवर्धन गर्ने पेसागत सिकाइ समुदायहरूको विकास समावेश हुनुपर्छ। साथै, नीति निर्माण प्रक्रियामा शिक्षकको सक्रिय सहभागिता सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ ताकि उनीहरूको आवाज नीति र कार्यान्वयनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पारोस्। शिक्षकहरूको सशक्तीकरण नै गुणस्तरीय, समावेशी र व्यवहारिक शिक्षाको आधार हो र यो जिम्मेवारी राज्य, समाज र नीति निर्माताहरू सबैको साझा हो।
लेखक : डम्मर सिंह साउद, उपप्राध्यापक, सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पस
