काठमाडौँ/२२ जेठ – नेपालको विद्यालय शिक्षाको उद्देश्य प्रत्येक व्यक्तिमा निहित प्रतिभा, क्षमता र सम्भावनाको पहिचान गरी त्यसको समग्र विकास गर्नु हो । विद्यालय शिक्षाले विद्यार्थीलाई बौद्धिक रूपमा मात्र सक्षम बनाउने मात्र नभएर उनीहरूलाई नैतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक रूपमा समेत सुदृढ नागरिकका रूपमा तयार पार्ने लक्ष्य राख्छ । यस प्रक्रियामार्फत विद्यार्थीमा राष्ट्रप्रेम, राष्ट्रिय एकता, लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यता, मानव अधिकारप्रति सम्मान, सहअस्तित्व र सहिष्णुताको भावना विकास गरिन्छ । श्रमप्रतिको सम्मान, अनुशासन, जिम्मेवारी र सामाजिक उत्तरदायित्वबोध जगाउँदै उनीहरूलाई समाजमा सकारात्मक भूमिका निर्वाह गर्न सक्षम बनाइन्छ । विद्यालय शिक्षाले सिपमूलक र व्यावहारिक ज्ञानमा जोड दिँदै विद्यार्थीलाई रोजगारी तथा स्वरोजगारमा सक्षम बनाउने, उद्यमशील सोच विकास गर्ने र आत्मनिर्भर जीवनयापनतर्फ उन्मुख गराउने उद्देश्य राख्छ ।
विद्यालय शिक्षाले आधुनिक विज्ञान, प्रविधि र सूचनाको प्रभावकारी प्रयोग गर्न सक्ने दक्ष जनशक्ति तयार पार्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । यसले विद्यार्थीमा समालोचनात्मक चिन्तन, सिर्जनात्मकता, अनुसन्धानमुखी प्रवृत्ति र समस्या समाधान गर्ने क्षमताको विकास गराउँछ । यसले उनीहरूलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतिस्पर्धी बनाउँछ । प्राकृतिक स्रोत तथा वातावरणको संरक्षण, दिगो विकासप्रतिको सचेतना, सामाजिक न्याय, समानता र समावेशिताको भावनालाई सुदृढ बनाउँदै विद्यालय शिक्षाले सन्तुलित र न्यायपूर्ण समाज निर्माणमा योगदान पु¥याउने नागरिक तयार पार्छ । नेपाली भाषा, कला, संस्कृति, परम्परा र राष्ट्रिय पहिचानप्रति गर्व गर्ने भावनाको विकास गर्दै देशको इतिहास र मौलिकतासँग जोडिएको सचेत नागरिक निर्माणमा पनि विद्यालय शिक्षाले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छ । यसरी समग्र रूपमा विद्यालय शिक्षाले सक्षम, नैतिक, वैज्ञानिक सोचयुक्त, आत्मनिर्भर र जिम्मेवार नागरिक तयार पार्दै समृद्ध राष्ट्र निर्माणको आधार तयार गर्दछ ।
विद्यालय तहको पाठ्यक्रम शिक्षण गर्नुको उद्देश्य
विद्यालय तहको सक्षमता भन्नाले विद्यालयले आफ्नो शैक्षिक लक्ष्य प्रभावकारी रूपमा हासिल गर्न सक्ने क्षमता जनाउँछ । यसमा योग्य र प्रशिक्षित शिक्षकको उपलब्धता, विद्यार्थीमैत्री वातावरण, पर्याप्त भौतिक संरचना, आधुनिक शिक्षण विधि तथा प्रविधिको प्रयोग र सक्षम व्यवस्थापन प्रणाली प्रमुख आधारका रूपमा रहन्छन् । सक्षम विद्यालयले विद्यार्थीको समग्र विकासमा बौद्धिक, सामाजिक, भावनात्मक तथा नैतिक पक्षलाई सन्तुलित रूपमा प्रवद्र्धन गर्छ । अभिभावक र समुदायसँगको सहकार्यले पनि विद्यालयको कार्यक्षमता अझ सुदृढ बनाउँछ । विद्यालयको सक्षमता उच्च भएमा शिक्षण सिकाइ प्रक्रिया गुणस्तरीय भई विद्यार्थीको उपलब्धि र विद्यालयको समग्र प्रगति सुनिश्चित हुन्छ । आधारभूत शिक्षा केवल साक्षरता हासिल गर्ने चरण मात्र नभई नागरिक निर्माणको आधारशिला हो । आधारभूत तहमा विद्यार्थीमा जीवनोपयोगी ज्ञान, सिप, मूल्य र व्यवहार विकास गराउने लक्ष्य राखिएको छ । सक्षमताहरू विद्यालय शिक्षाको राष्ट्रिय उद्देश्यलाई केन्द्रमा राखेर विकास गरिएका हुन्छन्ः
राष्ट्रप्रति समर्पण, लोकतान्त्रिक मूल्यप्रति सम्मान र जिम्मेवार नागरिक बन्ने क्षमता विकास ।
मौखिक तथा लिखित सञ्चारमा दक्षता, बहुभाषिक सिप र सिर्जनात्मक अभिव्यक्ति क्षमता विकास ।
सूचना संकलन, विश्लेषण, समालोचनात्मक सोच र समस्या समाधान गर्ने तार्किक क्षमता विकास ।
नैतिकता, अनुशासन, अधिकार–कर्तव्यको ज्ञान र सामाजिक जिम्मेवारीको बोध ।
वैज्ञानिक ज्ञान, अनुसन्धानमुखी सिकाइ र दैनिक जीवनमा विज्ञानको प्रयोग गर्ने क्षमता ।
करुणा, सहिष्णुता, सहकार्य र समावेशी समाज निर्माण गर्ने व्यवहार विकास ।
वातावरण संरक्षण, स्रोतको दिगो उपयोग र जलवायु सचेतना विकास ।
निर्णय क्षमता, आत्मव्यवस्थापन, स्वास्थ्य, समय व्यवस्थापन र आत्मविश्वास विकास ।
नेतृत्व, सहकार्य, उद्यमशीलता, अनुकूलनशीलता र श्रमप्रति सम्मान विकास ।
कला संस्कृतिको संरक्षण, सिर्जनशीलता र राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय परिवेशप्रतिको बुझाई विकास ।
विद्यालय तहको पाठ्यक्रमले खोजेको
विद्यालय तहको पाठ्यक्रमले विद्यार्थीलाई समग्र रूपमा सक्षम, सचेत र जिम्मेवार नागरिक बनाउने लक्ष्य राखेको हुन्छ । यसले केवल पुस्तकिय ज्ञान मात्र नभई जीवनोपयोगी सिप, नैतिक मूल्य, सिर्जनशीलता, समालोचनात्मक सोच र सामाजिक व्यवहार विकास गर्न खोज्छ । पाठ्यक्रमले विद्यार्थीको बौद्धिक, भावनात्मक, शारीरिक र सामाजिक पक्षलाई सन्तुलित रूपमा विकास गराउँदै उनीहरूलाई बदलिँदो समयसँग अनुकूल हुन सक्ने बनाउने उद्देश्य राखेको हुन्छ । साथै, स्थानीय, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय परिवेशबारे ज्ञान दिँदै विद्यार्थीलाई आत्मनिर्भर, सहयोगी र सकारात्मक सोच भएको व्यक्तित्व निर्माणतर्फ उन्मुख गरिन्छ ।
- पाठ्यक्रमले विद्यार्थीको केवल शैक्षिक ज्ञानमा मात्र होइन, शारीरिक तन्दुरुस्ती, भावनात्मक सन्तुलन र सामाजिक व्यवहारमा पनि समान रूपमा ध्यान दिन्छ ।
- समस्या समाधान गर्ने क्षमता, सही निर्णय लिन सक्ने दक्षता, प्रभावकारी सञ्चार गर्न सक्ने सिप र सहकार्य गर्ने क्षमता विकास गराउन पाठ्यक्रमले जोड दिन्छ ।
- पाठ्यक्रमले अनुशासन, जिम्मेवारी, इमानदारी, सहानुभूति र सामाजिक सद्भाव जस्ता गुणहरूको विकासमा जोड दिन्छ ।
- विद्यार्थीलाई नयाँ सोच, कल्पनाशक्ति र स्वतन्त्र रूपमा विचार गर्ने क्षमता विकास गराउन विभिन्न गतिविधि र अभ्यासहरू समावेश गरिन्छ ।
- पाठ्यक्रमले आफ्नै भाषा, संस्कृति, परम्परा र राष्ट्रिय मूल्यहरूको संरक्षण र सम्मान गर्न सिकाउँछ ।
- आधुनिक युगअनुसार विज्ञान र प्रविधिको प्रयोग र ज्ञानमा रुचि बढाउन पाठ्यक्रमले प्राविधिक सिप र डिजिटल साक्षरता विकासमा जोड दिन्छ ।
- पाठ्यक्रमको अन्तिम लक्ष्य विद्यार्थीलाई आत्मनिर्भर, जिम्मेवार, सामाजिक रूपमा सक्रिय र राष्ट्रप्रति समर्पित नागरिकका रूपमा तयार गर्नु हो ।
पाठ्यक्रमको कार्यान्वयनको समस्या
विद्यालयमा पाठ्यक्रमको कार्यान्वयनमा विभिन्न प्रकारका समस्याहरू देखिएका छन् । यसले सिकाइ सिकाउने प्रक्रियालाई अपेक्षित रूपमा प्रभावकारी बनाउन अवरोध गर्छ । पाठ्यक्रममा निर्धारण गरिएका उद्देश्यहरू व्यवहारमा पूर्ण रूपमा लागू हुन नसक्नु, आवश्यक स्रोतसाधनको कमी, शिक्षकको पेशागत दक्षता र तालिमको अभावका साथै विद्यार्थीहरूको फरक फरक सिकाइस्तरका कारण कार्यान्वयन प्रभावकारी बन्न सकेको छैन । समय व्यवस्थापन, मूल्याङ्कन प्रणाली, प्रशासनिक सहयोग तथा प्रविधिको सीमित प्रयोगले पनि पाठ्यक्रम कार्यान्वयनलाई चुनौतीपूर्ण बनाएको छ । यसले समग्र शिक्षा प्रणालीको गुणस्तरमा असर पु¥याएको देखिन्छ ।
- ड्ड पाठ्यक्रमअनुसार आवश्यक पाठ्यपुस्तक, शिक्षण सामग्री, प्रयोगशाला तथा अन्य स्रोतसाधन पर्याप्त रूपमा उपलब्ध नभएकाले शिक्षकले योजनाअनुसार कक्षा सञ्चालन गर्न कठिनाइ भोग्नुपरेको छ ।
- धेरै शिक्षकहरूले आधुनिक शिक्षण विधि र प्रविधिको प्रयोगसम्बन्धी पर्याप्त तालिम नपाएको कारण पाठ्यक्रमको उद्देश्यअनुसार प्रभावकारी शिक्षण गर्न सकेका छैनन् ।
- विद्यार्थीहरूबिच बौद्धिक क्षमता, रुचि र सिकाइ गति फरक फरक भएकाले एउटै पाठ्यक्रम सबैका लागि समान रूपमा उपयुक्त र प्रभावकारी हुन सकेको छैन ।
- पाठ्यक्रममा समेटिएका विषयवस्तु धेरै हुने र समय सीमित भएकाले शिक्षकले सबै सामग्री गहिराइमा पढाउन नसकी निरन्तर रूपमा मात्र पढाउन बाध्य भएका छन् ।
- मूल्याङ्कन प्रणाली अझै पनि परीक्षामुखी भएकाले सिर्जनात्मकता, व्यवहारिक सिप र समालोचनात्मक सोचको विकासमा पर्याप्त ध्यान दिन सकिएको छैन ।
- विद्यालय प्रशासन, व्यवस्थापन समिति तथा अभिभावकको सक्रिय सहयोगको अभावले पाठ्यक्रम कार्यान्वयनमा समन्वय र सहयोग कमजोर भएको छ ।
- सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको पहुँच र प्रयोग सीमित भएकाले आधुनिक र प्रभावकारी शिक्षण–सिकाइ वातावरण सिर्जना गर्न समस्या परेको छ ।
- पाठ्यक्रम धेरै सैद्धान्तिक केन्द्रित भएकाले व्यवहारिक, सिपमूलक र जीवनोपयोगी शिक्षालाई पर्याप्त प्राथमिकता दिन सकिएको छैन ।
कक्षाकोठाभित्र पाठ्यक्रम प्रवेशको अवस्था
विद्यालयको कक्षाकोठाभित्र पाठ्यक्रमको प्रवेशको अवस्था समग्रमा मध्यम स्तरको रहेको देखिन्छ । धेरै विद्यालयहरूमा निर्धारित पाठ्यक्रमअनुसार शिक्षण सिकाइ क्रियाकलाप सञ्चालन भइरहे पनि यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा विभिन्न चुनौतीहरू रहेका छन् । शिक्षकको तयारी, आवश्यक शैक्षिक सामग्रीको उपलब्धता, विद्यार्थीको सक्रिय सहभागिता तथा आधुनिक शिक्षण विधिको प्रयोगजस्ता पक्षहरूले पाठ्यक्रम कार्यान्वयनको गुणस्तरमा महत्वपूर्ण प्रभाव पारिरहेका छन् । केही विद्यालयहरूले पाठ्यक्रमलाई राम्रोसँग अपनाएर शिक्षणमा सुधार ल्याएका छन् भने कतिपय स्थानमा अझै पनि परम्परागत विधिबाट पढाइ भइरहेको अवस्था पाइन्छ ।
- अधिकांश विद्यालयहरूमा शिक्षकहरूले पाठ्यक्रमअनुसार विस्तृत पाठ योजना तयार गरी नियमित रूपमा कक्षामा लागू गर्ने प्रयास गरिरहेका छन् ।
- पर्याप्त तालिम र क्षमता अभिवृद्धि कार्यक्रमको अभावका कारण धेरै शिक्षकहरू नयाँ पाठ्यक्रमका उद्देश्य, विधि र मूल्याङ्कन प्रणालीलाई पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन गर्न अझै संघर्षरत देखिन्छन् ।
- आवश्यक शैक्षिक सामग्री, प्रयोगात्मक साधन तथा सूचना प्रविधिको पहुँच सबै विद्यालयमा समान रूपमा नभएकाले पाठ्यक्रम कार्यान्वयनमा असमानता देखिएको छ ।
- विद्यार्थी केन्द्रित, सहभागितामूलक र क्रियाशील शिक्षण विधि अपनाउने प्रयास भए पनि धेरै कक्षाहरूमा अझै शिक्षक केन्द्रित पद्धति हावी रहेको पाइन्छ ।
- ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रका विद्यालयहरूमा भौतिक पूर्वाधार, स्रोतसाधन र जनशक्तिको कमीका कारण पाठ्यक्रमको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा थप चुनौतीहरू देखिएका छन् ।
- केही सहरी तथा स्रोतसाधन सम्पन्न विद्यालयहरूमा प्रविधिको प्रयोग, नवीन शिक्षण विधि र नियमित मूल्याङ्कन प्रक्रियाले पाठ्यक्रम कार्यान्वयनमा सकारात्मक परिवर्तन र सुधार ल्याएको देखिन्छ ।
पाठ्यक्रमलाई विद्यालयमा प्रभावकारी रुपमा कार्यान्वयन गर्न अपनाउने उपायहरु
विद्यालयमा पाठ्यक्रमलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्नका लागि शिक्षक, विद्यालय प्रशासन, अभिभावक तथा विद्यार्थीबिच समन्वयात्मक भूमिका अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । पाठ्यक्रम केवल कागजमा सीमित नरही व्यवहारमा प्रयोग गर्न शिक्षकले नवीन सोच, विद्यार्थीकेन्द्रित तथा सहभागितामूलक शिक्षण विधि अपनाउनुपर्छ । यसले विद्यार्थीको सक्रिय सहभागिता र सिकाइप्रतिको रुचि बढाउँछ । विद्यालयले आवश्यक शैक्षिक सामग्री, प्रविधि, स्रोत तथा अनुकूल वातावरण उपलब्ध गराउनुका साथै शिक्षकलाई तालिम र मार्गदर्शन पनि दिनुपर्छ । नियमित मूल्याङ्कन, पृष्ठपोषण तथा सुधारका प्रक्रियाले सिकाइलाई अझ प्रभावकारी बनाउँछ । विद्यार्थीको रुचि, क्षमता र आवश्यकता अनुसार लचिलो रूपमा पाठ्यक्रम प्रयोग गर्दा शिक्षण सिकाइ अर्थपूर्ण, व्यवहारिक र दिगो बन्न सक्छ । यसरी योजनाबद्ध, समन्वयात्मक र निरन्तर प्रयासबाट मात्र पाठ्यक्रमको सफल कार्यान्वयन सम्भव हुन्छ ।
पाठ्यक्रम प्रभावकारी कार्यान्वयनका उपायहरूः
- शिक्षकलाई नियमित तालिम, कार्यशाला तथा अभिमुखीकरण कार्यक्रममार्फत पाठ्यक्रमको उद्देश्य, सामग्री र कार्यान्वयन विधिबारे स्पष्ट जानकारी गराउने ।
- कक्षामा विद्यार्थीकेन्द्रित, सहभागितामूलक तथा क्रियात्मक शिक्षण विधिहरू प्रयोग गरी विद्यार्थीलाई सिकाइ प्रक्रियामा सक्रिय रूपमा संलग्न गराउने ।
- पाठ्यपुस्तक, सन्दर्भ सामग्री, प्रयोगात्मक सामग्री, पुस्तकालय तथा अन्य शैक्षिक स्रोतहरूको पर्याप्त र सहज उपलब्धता सुनिश्चित गर्ने ।
- सूचना तथा सञ्चार प्रविधि जस्तै कम्प्युटर, इन्टरनेट, प्रोजेक्टर आदि प्रयोग गरी शिक्षणलाई आधुनिक, रोचक र प्रभावकारी बनाउने ।
- विद्यार्थीको सिकाइ प्रगति नियमित रूपमा मूल्याङ्कन गरी आवश्यक पृष्ठपोषण प्रदान गर्ने र कमजोरी सुधारका लागि सहजीकरण गर्ने ।
- विद्यालय, अभिभावक तथा समुदायबिच निरन्तर सहकार्य र संवाद कायम गरी शिक्षण सिकाइलाई सहयोगी वातावरण निर्माण गर्ने ।
- स्थानीय सन्दर्भ, संस्कृति, भाषा तथा आवश्यकतालाई ध्यानमा राखी पाठ्यक्रमलाई अनुकूलन र प्रयोग गर्ने ।
- शिक्षकको निरन्तर व्यावसायिक विकासका लागि नयाँ ज्ञान, सिप तथा प्रविधिबारे अद्यावधिक गराउने अवसर प्रदान गर्ने ।
- विद्यालयमा सकारात्मक, सुरक्षित, समावेशी तथा प्रेरणादायी सिकाइ वातावरण सिर्जना गरी सबै विद्यार्थीलाई समान अवसर उपलब्ध गराउने ।
- पाठ्यक्रम कार्यान्वयनको नियमित अनुगमन, मूल्याङ्कन तथा समीक्षा गरी प्राप्त नतिजाका आधारमा आवश्यक सुधार र परिमार्जन गर्दै जाने ।
विद्यालयमा विद्यार्थीले अध्ययन गरेपछि प्राप्तु हुनु पर्ने उपलब्धि
विद्यालयमा अध्ययन गरेपछि विद्यार्थीले केवल पाठ्यपुस्तकको ज्ञान मात्र होइन, जीवन उपयोगी सिप, सकारात्मक सोच र जिम्मेवार व्यवहार पनि हासिल गर्नुपर्छ । उनीहरूमा आत्मविश्वास, अनुशासन, समय व्यवस्थापन, समालोचनात्मक सोच तथा समस्या समाधान गर्ने क्षमता विकास भएको हुनुपर्छ । सामाजिक तथा नैतिक मूल्यहरूमा सहकार्य, सहानुभूति, इमानदारी र देशप्रेम जस्ता विषयवस्तुलाई पनि उनीहरूले आत्मसात् गर्नुपर्छ । आधुनिक समयअनुसार प्रविधिको सही प्रयोग गर्न सक्ने, सिर्जनात्मकता देखाउन सक्ने र आफ्ना विचार स्पष्ट रूपमा व्यक्त गर्न सक्ने क्षमता पनि विद्यार्थीमा हुन आवश्यक छ । यसरी विद्यालय शिक्षाले विद्यार्थीलाई भविष्यका लागि सक्षम, उत्तरदायी र सफल नागरिक बनाउन निम्नानुसारका आधार तयार गर्नुपर्छ ।
- विद्यार्थीले पढेका विषयहरूको स्पष्ट र गहिरो ज्ञान हासिल गरेको हुनुपर्छ ।
- विद्यार्थीले कुनै पनि विषय वा समस्यालाई विश्लेषण गरेर सही निर्णय लिन सक्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ ।
- आफ्ना विचार, भावना र जानकारीलाई स्पष्ट रूपमा बोल्न, लेख्न र अरूको कुरा ध्यानपूर्वक सुन्न सक्ने क्षमता विकास हुनु आवश्यक छ ।
- विद्यार्थीले आफ्नो समयलाई सही तरिकाले व्यवस्थापन गर्न, जिम्मेवारी पूरा गर्न र अनुशासित जीवन जिउन सिकेको हुनुपर्छ ।
- जीवनमा आउने विभिन्न चुनौतीहरूलाई शान्त र बुझाई इमान्दारीपूर्वक समाधान गर्ने सिप विद्यार्थीमा विकसित हुनुपर्छ ।
- नयाँ विचार ल्याउने, सिर्जनशील रूपमा काम गर्ने र फरक दृष्टिकोणबाट सोच्ने क्षमता विद्यार्थीमा हुनुपर्छ ।
- इमानदारी, सहयोग, सहानुभूति, सम्मान र जिम्मेवारी जस्ता गुणहरू विद्यार्थीले आत्मसात् गर्नुपर्छ ।
- अरूसँग मिलेर काम गर्न, विचार साटासाट गर्न र समूहमा योगदान दिन सक्ने क्षमता विकास हुनु आवश्यक छ ।
- आधुनिक प्रविधिलाई सुरक्षित, उपयोगी र नैतिक तरिकाले प्रयोग गर्न सक्ने सिप विद्यार्थीमा हुनुपर्छ ।
- विद्यार्थीले आफ्ना क्षमतामा विश्वास राख्न, पहल गर्न र अरूलाई मार्गदर्शन गर्न सक्ने नेतृत्व गुण विकास गरेको हुनुपर्छ ।
