कैलाली/८ चैत – सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय कैलाली बहुमुखी क्याम्पसको प्राङ्गणमा २०–२१ मार्च २०२६ मा सम्पन्न ‘तेस्रो राष्ट्रिय सम्मेलन २०२६’ लाई केवल एउटा नियमित प्राज्ञिक कार्यक्रमको रूपमा हेर्नु यसको वास्तविक अर्थ र प्रभावलाई सीमित गर्नु हो । “दिगो विकासका लागि रैथाने ज्ञान, उद्यमशीलता र नवप्रवर्तन” भन्ने मूल नाराले यस सम्मेलनलाई एउटा गहिरो वैचारिक यात्रामा रूपान्तरण गरेको थियो, जहाँ ज्ञान, समाज, संस्कृति र विकासबीचको सम्बन्धलाई पुनःसम्झिने र पुनःपरिभाषित गर्ने प्रयास गरिएको थियो । समग्र रूपमा हेर्दा, यो सम्मेलन नेपालको उच्च शिक्षामा चलिरहेको बौद्धिक पुनर्संरचनाको एउटा जीवित दस्तावेजजस्तै देखिन्छ, जसले केवल उपलब्धिहरू मात्र होइन, सम्भावना, चुनौती र आगामी दिशाहरूलाई पनि उजागर गरेको छ ।
सम्मेलनको सुरुवातदेखि नै यसको संरचना र प्रस्तुतिले एउटा सुस्पष्ट सन्देश दिएको थियो । ज्ञान केवल कक्षाकोठामा सीमित विषय होइन, यो समाजसँग गहिरो रूपमा जोडिएको एक गतिशील प्रक्रिया हो । उद्घाटन सत्रमा प्रस्तुत विचारहरूले विज्ञान, अर्थतन्त्र र सामाजिक यथार्थबीचको अन्तर्सम्बन्धलाई जोड्दै विकासलाई बहुआयामिक दृष्टिकोणबाट हेर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका थिए । विशेषगरी, शुद्ध विज्ञानलाई पनि सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोड्ने प्रयासले ज्ञानको परम्परागत सीमाहरूलाई विस्तार गरेको देखिन्थ्यो । यस सम्मेलनले ज्ञान उत्पादन अब केवल सैद्धान्तिक अभ्यास नभई सामाजिक हस्तक्षेपको माध्यम पनि हुनुपर्छ भन्ने सन्देश दिएको देखिन्छ ।
यस सम्मेलनको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष भनेको रैथाने ज्ञानलाई केन्द्रमा राखिएको बहस थियो । नेपालको सन्दर्भमा विकासका अधिकांश मोडलहरू बाह्य सन्दर्भबाट आयातित हुने गरेका छन्, जसले धेरै पटक स्थानीय यथार्थसँग असंगति सिर्जना गर्छ । यस्तो अवस्थामा रैथाने ज्ञानको पुनस्र्थापना केवल सांस्कृतिक अभ्यासको संरक्षण मात्र होइन, यो एउटा वैकल्पिक विकास दृष्टिकोणको प्रस्ताव पनि हो । सम्मेलनमा प्रस्तुत गरिएका विभिन्न उदाहरणहरूले स्थानीय समुदायहरूमा रहेका ज्ञान प्रणालीहरू—जस्तै कृषि, स्वास्थ्य, वातावरण व्यवस्थापन—अत्यन्त सान्दर्भिक र प्रभावकारी छन् भन्ने कुरा प्रष्ट पारे। तर यी ज्ञानहरूलाई औपचारिक शिक्षामा समावेश गर्ने प्रयास अझै पनि सीमित छ । यहीँबाट एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—यदि विकासलाई दिगो बनाउने हो भने, के हामीले ज्ञानको स्रोतलाई पुनःपरिभाषित गर्न आवश्यक छैन ?
सम्मेलनको अन्तर–विषयगत स्वरूपले पनि यसको प्रभावकारितालाई अझ सुदृढ बनाएको थियो । विज्ञान, शिक्षा, व्यवस्थापन, भाषा, साहित्य र स्वास्थ्य जस्ता विभिन्न क्षेत्रका अनुसन्धानकर्ताहरूले एउटै मञ्चमा आफ्ना विचार प्रस्तुत गर्दा ज्ञानको समग्र दृष्टिकोण विकास भएको देखियो । आजका जटिल सामाजिक समस्याहरूलाई समाधान गर्न एकल विषयगत दृष्टिकोण पर्याप्त छैन; यसको लागि बहुआयामिक र अन्तरसम्बन्धित सोच आवश्यक हुन्छ । उदाहरणका लागि, शिक्षा सम्बन्धी बहसहरू प्रविधिसँग जोडिएका थिए भने स्वास्थ्य सम्बन्धी छलफलहरू सामाजिक संरचना र मानसिक अवस्थासँग सम्बन्धित थिए। यसले ज्ञानलाई ‘टुक्रा–टुक्रा’ मा होइन, ‘समग्र’ रूपमा बुझ्ने आवश्यकता देखायो ।
यस सम्मेलनको एउटा विशेष आकर्षण प्राध्यापकहरूको मानसिक स्वास्थ्य र वेल विइङ सम्बन्धी प्रस्तुतिहरू थिए, जसले प्राज्ञिक जीवनको एउटा अक्सर उपेक्षित पक्षलाई केन्द्रमा ल्यायो । उच्च शिक्षामा संलग्न शिक्षक, विद्यार्थी र शोधकर्ताहरू प्रायः बौद्धिक उत्पादन र कार्यसम्पादनको दबाबमा रहन्छन्, तर उनीहरूको मानसिक अवस्था र भावनात्मक सन्तुलनबारे पर्याप्त ध्यान दिइँदैन ।
विश्वविद्यालय तथा उच्च शिक्षाको क्षेत्रमा कार्यरत सम्पूर्ण प्राध्यापक कर्मचारी र विद्यार्थीहरूको मानसिक स्वास्थ्यको सम्बन्धमा सम्बन्धित निकाय तथा नेतृत्वकर्ताहरुले विशेष ध्यान दिनुपर्ने र काम गर्ने वातावरण सुधार गर्नुपर्ने वातावरण सुधार गर्नुपर्ने आवश्यकता उजागर भयो । यस सन्दर्भमा सम्मेलनमा उठाइएको बहस निकै सान्दर्भिक र समयसापेक्ष देखियो। निरन्तर कार्यबोझ, संस्थागत दबाब, अस्थिर र टक्सिक नीतिगत वातावरण र सीमित स्रोतहरूले प्राज्ञिक व्यक्तिहरूको मानसिक स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष प्रभाव पारिरहेका छन् ।
यस विषयले एउटा गहिरो असमानता उजागर गर्छ—हामी ज्ञान उत्पादनलाई प्राथमिकता दिन्छौँ, तर ज्ञान उत्पादन गर्ने व्यक्तिहरूको कल्याणलाई भने गौण रूपमा राख्छौँ । यदि शिक्षक र शोधकर्ताहरू मानसिक रूपमा सन्तुलित र प्रेरित छैनन् भने, उनीहरूबाट गुणस्तरीय ज्ञान उत्पादन अपेक्षा गर्नु कति यथार्थपरक हुन्छ ? यस प्रश्नले सम्मेलनको मूल नारासँग पनि गहिरो सम्बन्ध राख्छ, किनकि दिगो विकासको अवधारणा आफैंमा मानव कल्याणसँग जोडिएको हुन्छ । यदि विकासको प्रक्रियामा संलग्न व्यक्तिहरू नै टक्सिक वातावरणको कारणले गर्दा असन्तुलित छन् भने, त्यो विकास कति दिगो हुन सक्छ ?
मानसिक स्वास्थ्यको समस्या केवल व्यक्तिगत होइन, यो संरचनात्मक पनि हो। उदाहरणका लागि, कार्यक्षेत्रमा हुने राजनीतिक भागबण्डा र हस्तक्षेप, विभेद र अन्याय, पक्षपात र गुटबन्दी, कार्यबोझको असन्तुलन, मूल्याङ्कन प्रणालीको दबाब, सीमित अनुसन्धान स्रोत र संस्थागत समर्थनको अभावले प्राज्ञिक जीवनलाई चुनौतीपूर्ण बनाएको छ। यद्यपि, केही सकारात्मक पक्षहरू पनि देखिए । सहकर्मीहरूबीचको सहयोग, अनौपचारिक संवाद र साझा अनुभवहरूले मानसिक सन्तुलन कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। यसले ‘समुदाय’ को महत्वलाई पुनःस्थापित गर्छ, जहाँ प्राज्ञिक जीवन केवल व्यक्तिगत प्रतिस्पर्धामा आधारित नभई सामूहिक सहकार्यमा आधारित हुनुपर्छ ।
डिजिटल प्रविधिको सन्दर्भमा पनि सम्मेलनले द्वैध यथार्थ प्रस्तुत ग¥यो। एकातिर इन्टरनेट र डिजिटल स्रोतहरूले ज्ञानमा पहुँचलाई सहज बनाएका छन्, तर अर्कोतिर कमजोर पूर्वाधारले त्यसको पूर्ण उपयोगमा बाधा पु¥याएको छ। प्रविधि आफैं समाधान होइन; यसको प्रभावकारिता त्यसको उपयोग गर्ने सन्दर्भमा निर्भर हुन्छ । शिक्षकहरूले अपनाएका व्यावहारिक उपायहरू—जस्तै सामग्री डाउनलोड गरेर अफलाइन अध्ययन गर्ने—ले उनीहरूको अनुकूलन क्षमतालाई देखाउँछ, तर यसले संरचनात्मक सुधारको आवश्यकता पनि स्पष्ट पार्छ ।
यस सम्मेलनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको सहभागीहरूको सक्रियता र संवादशीलता थियो। विभिन्न पृष्ठभूमिका व्यक्तिहरूले आफ्ना अनुभव र विचारहरू खुला रूपमा साझा गर्दा सम्मेलन एउटा जीवित बौद्धिक मञ्च बनेको थियो। नेपाली प्राज्ञिक समुदाय अब केवल ज्ञान उपभोग गर्ने अवस्थामा सीमित छैन; यो आफ्नै आवाज निर्माण गर्ने दिशामा अघि बढिरहेको छ । यस्तो सक्रियता र संलग्नता नै भविष्यको प्राज्ञिक विकासको आधार बन्न सक्छ ।
व्यक्तिगत अनुभवका आधारमा हेर्दा, यस सम्मेलनले आत्ममन्थनको अवसर पनि प्रदान गरेको थियो। आफ्नो शोध प्रस्तुत गर्दै अन्य सहभागीहरूको प्रतिक्रिया सुन्नु, विभिन्न दृष्टिकोणहरूसँग अन्तरक्रिया गर्नु र नयाँ विचारहरू ग्रहण गर्नु अत्यन्त समृद्ध अनुभव रह्यो। अनुसन्धान केवल व्यक्तिगत प्रयास होइन; यो एउटा सामूहिक प्रक्रिया हो, जहाँ विभिन्न विचारहरूको अन्तरक्रियाबाट नयाँ ज्ञान उत्पन्न हुन्छ। साथै यो सम्मेलनको कार्यपत्र प्रस्तुतिकरण सेसनको सहजकर्ताको जिम्मेवारी सफलतापूर्वक सम्पन्न गर्न पाउँदा नयाँ अनुभव र सिकाइ भएको अनुभूति भयो ।
तर, कुनै पनि कार्यक्रम जस्तै यस सम्मेलनमा पनि सुधारका केही क्षेत्रहरू देखिएका छन् । समय व्यवस्थापन, डिजिटल पूर्वाधारको सुदृढीकरण र अन्तर्राष्ट्रिय सहभागिताको विस्तारजस्ता पक्षहरूमा थप ध्यान दिन सकिन्छ। यद्यपि, यी सीमितताहरूले सम्मेलनको समग्र प्रभावलाई कमजोर बनाएका छैनन्; बरु, भविष्यका कार्यक्रमहरूलाई अझ प्रभावकारी बनाउने दिशामा मार्गदर्शन गरेका छन् ।
समग्र रूपमा हेर्दा, सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय कैलाली बहुमुखी क्याम्पसले आयोजना गरेको ‘तेस्रो राष्ट्रिय सम्मेलन २०२६’ नेपालको उच्च शिक्षामा विकसित हुँदै गएको रूपान्तरणको एउटा सशक्त संकेत हो । यसले देखाएको बौद्धिक ऊर्जा, संवादको गहिराइ र स्थानीय सन्दर्भप्रतिको प्रतिबद्धताले भविष्यप्रति आशा जगाउँछ । विशेषगरी, रैथाने ज्ञान, मानसिक स्वास्थ्य र वेल–बिइङ सम्बन्धी बहसले प्राज्ञिक जीवनलाई थप मानवीय बनाउँदै दिगो विकासको अवधारणालाई व्यापक बनाएको छ ।
त्यसैले यो सम्मेलनले दिगो विकास केवल नीतिगत सुधार वा आर्थिक वृद्धिबाट सम्भव हुँदैन; यसको लागि ज्ञान, संस्कृति, प्रविधि र मानव कल्याणबीच सन्तुलन आवश्यक हुन्छ भन्ने महत्त्वपूर्ण सन्देश दिएको छ । यदि यस्तो सन्तुलन कायम गर्न सकियो भने, नेपालको उच्च शिक्षा केवल ज्ञान उत्पादनको केन्द्र मात्र नभई सामाजिक रूपान्तरणको सशक्त माध्यम बन्न सक्छ ।
समग्रमा सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय कैलाली बहुमुखी क्याम्पसमा सम्पन्न ‘दिगो विकासका लागि रैथाने ज्ञान, उद्यमशीलता र नवप्रवर्तनः कैलाली बहुमुखी क्याम्पसको ‘तेस्रो राष्ट्रिय सम्मेलन २०२६’ ले दिगो विकासलाई रैथाने ज्ञान, उद्यमशीलता र नवप्रवर्तनसँग जोड्दै नेपालको उच्च शिक्षामा विकसित हुँदै गएको आलोचनात्मक र अन्तर–विषयगत सोचलाई स्पष्ट रूपले प्रस्तुत ग¥यो । सम्मेलनले ज्ञानलाई केवल सैद्धान्तिक अभ्यास नभई सामाजिक परिवर्तनको माध्यमका रूपमा पुनःस्थापित गर्दै स्थानीय सन्दर्भको महत्वलाई जोड दियो। विशेषगरी, रैथाने ज्ञानको पुनस्र्थापना र बहुआयामिक दृष्टिकोणमार्फत विकासलाई पुनर्विचार गर्ने प्रयास उल्लेखनीय रह्यो। मानसिक स्वास्थ्य र वेल–बिइङ सम्बन्धी बहसले प्राज्ञिक जीवनको उपेक्षित पक्षलाई केन्द्रमा ल्याउँदै कार्यबोझ, संस्थागत दबाब र टक्सिक वातावरणले सिर्जना गर्ने चुनौतीहरूलाई उजागर ग¥यो। समग्रमा, सम्मेलनले ज्ञान उत्पादनलाई बढी समावेशी, सान्दर्भिक र मानवीय बनाउने दिशामा नेपाली प्राज्ञिक क्षेत्र अघि बढिरहेको सशक्त संकेत दिएको छ ।
(लेखक डम्मर सिंह साउद सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक हुन् ।)
